Πάνθεον & Ήρωας: Δυνάμεις δημιουργίας, συντήρησης & αναγέννησης.

inca3

ΙΙ. Πάνθεον: Θεϊκοί Αυτοκράτορες της Δημιουργίας και δυνάμεις της συντήρησης

            Ο συμβολισμός του δωδεκάθεου απορρέει από τα αστρολογικά πρότυπα του ηλιακού ημερολογίου, που θεωρούνται σταθεροί παράγοντες για την οργάνωση των κοινοτήτων σε συγκεκριμένες χρονικές ενότητες. Ο αριθμός 12 συναντάται στη λατρεία, στο μύθο και στην τέχνη. Εκτός από την αρχαία Ελλάδα, υπήρχαν δωδεκάθεα στην Αίγυπτο, τη Βαβυλώνα, την Ασσυρία, στη Χαλδαία και στο Βαβυλωνιακό Ελάμ (Elam) -το σημερινό Χουζιστάν ( خوزستان Khūzestān) του νοτιοδυτικού Ιράν (Iran), όπως επίσης και στους Χετταίους, στους Ετρούσκους, στους Ρωμαίους και στα γερμανικά φύλλα. Ακόμη και στο Χριστιανισμό, οι μαθητές του Ιησού ήταν 12. Οι θεοί έδιναν με τη στάση ζωής τους το παράδειγμα της ενότητας και της ακεραιότητας στις κλασικές κοινωνίες. Οι θεότητες εμφανίζονται σε ζεύγη ετερώνυμων στοιχείων ή αλληλοσυμπληρούμενων μορφών, κι ενσωματώνονται μ’ αυτόν τον τρόπο στις δραστηριότητες της Ανθρωπότητας. Ο Πλάτων ταξινομεί την πολιτική του σκέψη βασιζόμενος στον αριθμό 12. Το Ελληνο-ρωμαϊκό Πάνθεο αντιστοιχούσε στα 12 μηνιαία σύμβολα του ωροσκοπίου, στους Μάγια όμως, ο ζωδιακός κύκλος είχε 13 μήνες (των 20 ημερών):

ΘΕΟΙ ΕΛΛΗΝ. ΘΕΟΙ ΛΑΤΙΝ. ΜΗΝΕΣ ΓΡΗΓΟΡΙΑΝΟΗΜΕΡΟΛΟΓ. ΛΑΤΙΝ.ΩΡΟ

ΣΚΟΠ.

ΕΛΛΗΝ. ΩΡΟ

ΣΚΟΠΙΟ

ΜΗΝΕΣ ΜΑΓΙΑ ΦΕΓΓΑΡΙΜΑΓΙΑ

(ΩΡΟ

ΣΚΟΠΙΟ)[1]

ΘΕΟΙ ΜΑΓΙΑ
               
Ήρα Juno

Ιανουάρ

Acuario
Υδροχόος

21/1-19/2

Pop

Ψάθα

Tzootz

(Τσόοτς)

Νυχτερίδα

 26/7-22/8[2]

Ix Chel

Σελήνη/Γη

Ποσειδών Neptunus Φεβρ Piscis Ιχθύες

20/2-20/3

Wo

Μαύρη συγκυρία

Dzec ([Τ]σέκ[ος])

Σκορπιός

23/8-19/9

Itzamná

Άνεμοι/Βροχή

Αθηνά Minerva Μάρτιος Aries Κριός

21/3-20/4

Zip

Κόκκινη συγκυρία

Keh (Κεχ)

Ελάφι

20/9-17/10

Aj-K’in

(Αχ-Κ’ιν)

Ήλιος/Ημέρα

Αφροδίτ Venus Απρίλιο Tauro Ταύρος

21/4-21/5

Zotz’

Νυχτερίδα

Muwán (Μοουάν)

Κουκουβάγια

18/10-14/11

Man

Γη

Απόλλων Apollo Μάιος Geminis Δίδυμοι

22/5-21/6

(T)zek(os)

?

Kutz (Κουτς)

Παγώνι

15/11-12/12

Chaac (Τσάακ)

Βροχή/

Βλάστηση

Ερμής Mercurius Ιούνιος Cancer Καρκίνος

22/6-22/7

Xul

Σκύλος

Kibray (Κιμπράυ)

Κροκόδειλος

13/12-9/1 

B’alam (Ιαγουάρος)

Νύχτα/

Κάτω Κόσμος

Ζευς Juppiter Ιούλιος Leo Λέων

23/7-23/8

Yax K’in

Νέος Ήλιος

Batz Kimil (Μπ’ατς’ Κιμίλ)

Πίθηκος

10/1-6/2

Aj-Min

(Αχ-Μιν)

Καλαμπόκι

Δήμητρ Ceres Αύγ. Virgo Παρθένος

24/8-23/9

Mol

Νερό

Coz (Κος)

Γεράκι

7/2-6/3

Chikchán

Φίδι

Ήφαιστος Vulcanus Σεπτ Libra Ζυγός

24/9-23/10

Ch’en

Μαύρη καταιγίδα

B’alam

Ιαγουάρος

7/3-3/4

Yum-Kimil (Γιουμ-Κιμίλ)

Θάνατος

Άρης Mars Οκτώβρ Escorpion Σκορπιός

24/10-22/11

Yax

Πράσινη καταιγίδα

Fex (Φες)

Αλεπού

4/4-1/5

Lajun Chan

Πλανήτης Αφροδίτη

Άρτεμις Diana Νοέμβρ Sagitario Τοξότης

23/11-21/12

Zak

Λευκή  καταιγίδα

Kan

Φίδι

2/5-29/5

Ix Chbel-Yax

(Ις Τσμπελ Γιάς)

Σελήνη/

Ύφανση

Εστία Vesta Δεκέμ Capricornio Αιγόκερως

22/12-20/1

Kej

Κόκκινη καταιγίδα

Tzub (Τσουμπ)

Σκίουρος

30/5-26/6

 
          Mak

Κλεισμένος

Aak (Άακ)

Χελώνα

27/6-25/7

 
          K’an K’in

Κίτρινος Ήλιος

   
          Muwán

Κουκουβάγια

   
          Pax

Περίοδος σποράς

   
          K’ayab’

Χελώνα

   
          Kumk’u

Σιταποθήκη

   
               
           

 

ΑΠΟΦΡΑΔΕΣ

ΗΜΕΡΕΣ

   
               
          Wayeb’

5

ημέρες ατυχίας

   

            Οι αυτοκράτορες, ερπετά όπως ο Γκ’ουκουμάτς (K’ukumatz) των ορεινών Μάγια της Γουατεμάλας ή ο Κετσαλκόατλ (Quetzalcóatl) των Αζτέκων στο κεντρικό Μεξικό, ή Μίνωες και μινώταυροι από την Κρήτη, μαρτυρούν ένα παρελθόν, όπου ο θεοποιημένος βασιλιάς ήταν ευεργέτης αρχαίων αγαθών και κτήτορας της δύναμης της Δημιουργίας και της συντήρησης. Μεταμορφώνεται σε τυραννικό κυρίαρχο και μετατρέπει το θεοκρατικό βασίλειό του –που διέπεται από αυστηρές κοινωνικές δομές- σε εμπορική αυτοκρατορία, όπου το κάθε άτομο ενεργεί για τον προσωπικό του πλουτισμό. Αυτή είναι η χρονική στιγμή που ο Ήρωας παίρνει την πρωτοβουλία να γκρεμίσει το κατεστημένο μέσω της αναγέννησης που ορίζει ο νόμος της Φύσης.

  1. Γουατεμάλα: Ιτσαμνά και Ις Τσελ, Οίκος της Σαύρας και Ευγενές Ουράνιο Τόξο

             Παρ’ όλο ότι οι Μάγια μιλούν για ένα και μοναδικό θεό, τον οποίον ονομάζουν Χουνάμπ Κου (Junab Ku) και τον θεωρούν άϋλο και παντοδύναμο (όπως συμβαίνει και στην ιουδαϊκο-χριστιανική παράδοση), ο υπέρτατος θεός είναι ο Ιτσαμνά (Itzamná), ο οποίος αναπαριστάται στους κώδικες ως ένας γηραιός με μύτη «ρωμαϊκού» τύπου. Είναι ο εφευρέτης της γραφής και προστάτης των επιστημών.

            Η σύζυγός του, η Ις Τσελ (Ix Chel), είναι η αρχαία θεότητα της υφαντουργίας, της ιατρικής και του τοκετού. Ήταν παλιά σεληνιακή θεότητα –όπως και η Ήρα στην κλασική Ελλάδα. Τα φιδίσια μαλλιά της και τα γαμψά της νύχια αποτελούν ενδείξεις του γεγονότος ότι αντιστοιχούσε με τη Μητέρα των θεών, την Κοατλίκουε (Coatlicue)[i] του πολιτισμού náhuatl των Αζτέκων.

            Ο Ιτσαμνά και η Ις Τσελ, των οποίων τα ονόματα σημαίνουν: «Οίκος της Σαύρας» και «Ευγενές Ουράνιο Τόξο», αντίστοιχα, είναι οι Προγεννήτορες των υπόλοιπων θεών του Μαγια’έτικ (Maya’etik) –της χώρας των Μάγια- στη Γουατεμάλα.

            Ο ηλιακός θεός Κ’ινίτς Αχάου (K’initz Ajaw) –που συγκρίνεται με τον Καραΐ (Karaí) των Γουαρανί (guaraní)- ήταν μία από τις μετουσιώσεις του Ιτσαμνά. Κατά το νυχτερινό ταξίδι του κάτω από τη Γη, μεταμορφώνεται σε θεό ιαγουάρο (ocelote).

            Λέγεται ότι μία ημίγυμνη σεληνιακή θεά, η Ις Τσ’ουπ (Ix Ch’up), είναι η ύστερη μορφή της Ις Τσελ και σύντροφος, επίσης, του Κ’ινίτς Αχάου.

  1. Μεξικό: Τεσκατλιπόκα και Κετσαλκόατλ, Ο Καθρέφτης από Οψιδιανό που Καπνίζει, ενάντια στο Φτερωτό Φίδι [3]

             Ο μύθος των πέντε Ηλίων του πολιτισμού νάουατλ (náhuatl) των Αζτέκων διηγείται ότι στο δέκατο τρίτο ουρανό, το ζευγάρι των Δημιουργών γεννά τέσσερις γιους: τον κόκκινο Τεσκατλιπόκα (Tezcatlipoca), το μαύρο Τεσκατλιπόκα –που ταυτίζεται με το δεύτερο Ήλιο-, τον Ουιτσιλοπόστλι (Huitzilopoxtli) –τον προστάτη των Αζτέκων, στο Μεξικό- και το Φτερωτό Φίδι Κετσαλκόατλ (Quetzalcóatl). Αυτός θεωρείται δίδυμος του Τεσκατλιπόκα με τις δύο μορφές.  

Ο μαύρος Τεσκατλιπόκα –που το όνομά του σημαίνει «Καθρέφτης από Οψιδιανό που Καπνίζει»- κυριαρχεί στον πρώτο Κόσμο, δηλαδή στον Ήλιο των Γιγάντων.

          Ο Κετσαλκόατλ τον ρίχνει στη θάλασσα μ’ ένα ξύλο. Ο Τεσκατλιπόκα ανασταίνεται τελικά με τη μορφή ιαγουάρου –γεγονός που μπορεί να συγκριθεί με το θεό Κ’ινίτς Αχάου (K’initz Ajaw) –τον ηλιακό ιαγουάρο των Μάγια, και πήρε από τότε την ουράνια θέση του στον αστερισμό της Μεγάλης Άρκτου.

            Το Φτερωτό Φίδι κυριαρχεί στο δεύτερο Κόσμο, δηλαδή στον Ήλιο του Ανέμου. Ο Καθρέφτης από Οψιδιανό που Καπνίζει τον ρίχνει με μία κλωτσιά.

Ο Τλάλοκ (Tlaloc) – ο θεός της βροχής είναι ο κύριος του τρίτου Κόσμου και του Ηλίου της Βροχής. Ο Κετσαλκόατλ καταστρέφει αυτόν τον Κόσμο με μία πύρινη βροχή από τα ηφαίστεια του κεντρικού Μεξικού. 

Η Τσαλτσιουτλίκουε (Chalchiutlicue) –η θεά με το ένδυμα από πράσινο νεφρίτη (jade), σύζυγος του Τλάλοκ και προστάτιδα των ποταμών και των λιμνών- είναι η κυρίαρχος του τέταρτου Κόσμου του Υδάτινου Ηλίου (όπως και ο Ύψιστος Tupã των Γουαρανί (guaraní) στην Παραγουάη.

Σ’ αυτόν το μύθο διαφαίνονται οι αλλεπάλληλες δημιουργίες και καταστροφές της υφηλίου, ως αποτέλεσμα των κοσμικών φαινομένων και του ανταγωνισμού της Ανθρωπότητας.

            Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να αναφερθεί μία άψοψη των αρχαιολόγων, σύμφωνα με την οποίαν, κάποια αγάλματα απεικονίζουν το φτερωτό φίδι Κετσαλκόατλ με ένα αυγό στο στόμα. Αυτό δεν συμβολίζει κανένα είδος επιθετικότητας. Αντίθετα, έχει παρατηρηθεί ότι ορισμένα φίδια της κεντρικής Αμερικής, προκειμένου να προστατεύσουν τα αυγά τους, τα τοποθετούν στο στόμα τους, μέχρι να περάσει ο κίνδυνος. Επομένως, η θεϊκή αυτή εικόνα αντιστοιχεί με την έννοια της Θείας Πρόνοιας.

  1. Περού: Ίντι και Βιρακ’ότσα = Ήλιος και Νερό, Οι αυτοκρατορικοί προστάτες

             Στο Ταουάντινσούγιου (Tawantinsuyu)[ii] –την Ινκαϊκή Αυτοκρατορία των Τεσσάρων Σημείων του Ορίζοντα- το βασιλικό αξίωμα του Υψηλότατου Άπου Ίνκα (Apu Inka), που παραχωρούσε με κληρονομικό σύστημα ο υπέρτατος Ιερέας, μεταμόρφωνε τον Αυτοκράτορα σε Ίντικ Τσούριν (Intiq Churin), δηλαδή «Γιο του Ηλίου» -ο οποίος αναλάμβανε το ρόλο του διαμεσολαβητή ανάμεσα στις σφαίρες των θεών και των ανθρώπων, και παρείχε εγγύηση για την υλική και ηθική ευμάρεια του λαού του.

            Στις αρχές κάθε ηλιακού έτους, όργωνε συμβολικά μ’ ένα χρυσό σκήπτρο ένα κομμάτι άγονης γης. Κατά τις περιόδους των βροχοπτώσεων, σάρωνε -και πάλι συμβολικά- τις ασθένειες έξω από τα όρια της αυτοκρατορίας. Αποτελούσε το συνδετικό κρίκο ανάμεσα στη φυσική και την κοινωνική τάξη.

            Η λατρεία του Ήλιου, χαρακτηριστική ανάμεσα στους Ίνκας, είχε επιβληθεί στη συνομοσπονδία του Κούσκο (Qosqo), στο σημερινό Περού, από τον Ίνκα Ρόκα (Inka Roka) – οποίος κατήργησε την παλιότερη λατρεία του θεού των υδάτων Βιρακ’ότσα (Wiraqhocha)[iii], που δημιούργησε τον πανανδικό πολιτισμό μες από τα ιερά ύδατα της λίμνης Τιτικάκα (Titicaca)[iv]. Ο Πατσακούτεκ (Pachakuteq), ο λαμπρότερος απ’ όλους τους αυτοκράτορες των Ίνκας, είχε το δικαίωμα παρέμβασης στο θρησκευτικό δόγμα. Ο Τούπακ Ίνκα Γιουπάνκι (Tupaq Inka Yupanki) απένειμε στον εαυτό του το προνόμιο να εκλέγει τον Υπέρτατο Ιερέα ανάμεσα από τα μέλη της οικογένειάς του. Ο μεταγενέστερος Γουάϋνα Κ’άπακ (Wayna Qhapaq)[v] πήρε αυτό το αξίωμα για τον εαυτό του, αφού όμως αυτό είχε χάσει πλέον το λόγο ύπαρξής του. Ήταν ο μοναδικός αυτοκράτορας που λατρεύτηκε ως ενσάρκωση του Ηλίου, όπως οι αντίστοιχοι θεοί Κ’ινίτς Αχάου (K’initz Ajaw) των Μάγια και ο Καραΐ (Karaí) των Γουαρανί (guaraní) στην Παραγουάη. Έφτασε, μάλιστα, σε σημείο να καταστρέφει τα ιερά ουάκα (waka)[vi], όταν αυτά έδιναν δυσμενείς οιωνούς. Έτσι, η στρατιωτική μοναρχία του μετατράπηκε σε θεοκρατική με τάσεις παγκοσμιοποίησης. Η κρίση που επακολούθησε το θάνατό του διευκόλυνε το καταστροφικό έργο των Ισπανών κατακτητών του 16ου αι.

  1. Παραγουάη: Νιαμανντού και Νιανντέ Γιαρουί, ο Μοναδικός και Αληθινός Πατέρας και η Γιαγιά που Ανανεώνεται

             Ο Νιαμανντού (Ñamandú) –ως Δημιουργός- ή με τη μορφή του Tupã –του Ύψιστου των θεών Μ’μπ-α Τουπί-Γουαρανί (Mb’a tupí-guaraní) στην Παραγουάη- συγκρίνεται με το Θεό της Χριστιανοσύνης, που θεωρείται Παντοδύναμος, Πανάγαθος και Φιλεύσπλαχνος. Ο Νιαμανντού είναι ο Πανάγιος Πατέρας του έθνους των Γουαρανί, κι εκπροσωπεί την ανώτατη αρετή. Με τη μορφή του Tupã κάθεται στον ξύλινο θρόνο apyká και κρατά τα σύμβολα του Ηλίου και της Σελήνης, υπονοώντας έτσι ότι τα δύο αυτά ουράνια σώματα δημιουργήθηκαν από τον ίδιο. Αναπαριστάται σαν ηλικιωμένος με μακριά, λευκή γενειάδα, η οποία συμβολίζει την πρότερη υπόστασή του από κάθε άλλο ον. Σ’ αυτό το σημείο υπάρχει ο κίνδυνος του συγκρητισμού, δηλαδή, της επιμειξίας ινδιάνικων και ευρωπαϊκών θρησκευτικών στοιχείων.

            Ο ανθρωπολόγος Λεόν Κάδογαν (León Cádogan)[vii], παραθέτει –για τη μελέτη της φυλής Γουαρανί- τον ακόλουθο διάλογο που είχε καταγράψει στα 1970, συνομιλώντας με τον αρχηγό Κορονίτα (Coronita) του οικισμού ΄Αο-γιού (Ao-ju), στο δάσος Τσάκο (Chaco)[viii] της Παραγουάης, γύρω από τη Μεγάλη Θεϊκή Γιαγιά του έθνους:

            -Κι εκείνη τη Γιαγιά μας, όταν γέρασε, την έθαψαν;

-Δε θάφτηκε, όταν ήταν πολύ γριά, δε θάφτηκε.[4]

            -Θέλω ν’ ακούσω αυτήν την ιστορία!

-Αυτή δεν την έθαψαν. Αυτή, λένε, όταν γέρασε, είχε το Νιανντέ Ρου Παΐ (Ñande Ru Pai) σα γιο της, όμως γέννησε αυτό το παιδί χωρίς αιτία, χωρίς λόγο απέκτησε γιο στα σωθικά της. Και η Μητέρα και Γιαγιά μας, η Νιανντέ Γιαρουί (Ñande Jaryi), προσευχόταν πολύ όμορφα, και όντας πολύ γριά, περπατούσε στα τέσσερα κι ακολούθησε ένα δρόμο, κι έπειτα σηκώθηκε και πήγε, λένε, κι άφησε το δέρμα της στο δρόμο. Άφησε το δέρμα της στο δρόμο, για να επιστρέψει στην κατοικία της και γι’ αυτό τραγουδούσε: «Πώς έγινε κι έφυγε ο γιος μου;», είπε στον Πατέρα μας τον Παΐ. «Πού πήγε το παιδί μου; Έφυγε ο ο γιος μου», μονολόγησε.

            Αμέσως τότε, πήρε το δρόμο της επιστροφής προς το γιο της, το Νιανντέ Ρου Παΐ. Μ’ αυτόν τον τρόπο ανανεώθηκε η Μεγάλη Γιαγιά της φυλής μας, η Νιανντέ Γιαρουί. Δεν πέθανε, δεν μπορούσε να πεθάνει, γιατί είχε μαθητεύσει με τα Καλά Πνεύματα. Επέστρεψε εκεί όπου βρισκόταν ο Πατέρας μας, εκεί όπου βρίσκεται ο Νιανντέ Ρου Παΐ. Εκεί επέστρεψε και πάλι. Εκεί πρέπει να ‘ναι ακόμα και τώρα η Αληθινή Μητέρα Μας, η Μεγάλη Μας Γιαγιά, η Νιανντέ Γιαρουί.

  1. Κολομβία: Μποτσίκα και Μπατσουέ, Ο Σωτήρας των Υδάτων και η Μητέρα της Ανθρωπότητας

            Σύμφωνα μ’ ένα θρύλο των Τσίμπτσα (chibcha) της Κολομβίας, ο Μποτσίκα (Bochica) είναι ένας αξιοσέβαστος γέροντας –ο οποίος μάλιστα, συγχέεται με τον Ύψιστο θεό Τσιμινιγκάγκουα (Chiminigagua) της φυλής των Μουίσκα (muisca), που ζουν στις ορεινές περιοχές της Κουνντιναμάρκα (Cundinamarka). Οι μεταγενέστερες χριστιανικές επιρροές τον παρουσιάζουν με λευκή, μακριά γενειάδα και λευκό χιτώνα, καβάλα σ’ ένα γάιδαρο, ή μία καμήλα (ιουδαϊκό-χριστιανικό στοιχείο), ή ακόμη και σ’ ένα λ(ι)άμα (llama), δηλαδή προβατοκάμηλο των Άνδεων. Είχε, επομένως, παρόμοια εμφάνιση με το Νιαμανντού (Ñamandú) των Γουαρανί (guaraní) στην Παραγουάη.

            Σήμερα, κάποιες ιθαγενείς κοινότητες της περιοχής Μπογιακά (Boyacá), φυλάσσουν –σύμφωνα με την παράδοση- ως ιερό κειμήλιο ένα από τα οστά του Μεγάλου Διδασκάλου του έθνους τους.

            Εκείνος τους δίδαξε να καλλιεργούν τη γη, να υφαίνουν, να εκτρέφουν ζώα και να λατρεύουν τους θεούς. Τους έμαθε να σέβονται την τιμιότητα ως την ανώτατη αρετή και να διατηρούν μητριαρχική δομή στην κοινωνία τους. Διέδωσε, επίσης, την ύπαρξη της μετά θάνατον ζωής –σα να επρόκειτο για ένα μεγάλο ταξίδι στο Υπερπέραν, και γι’ αυτόν το λόγο, έθαβαν τους νεκρούς τους μαζί με τα υπάρχοντά τους, τη γυναίκα και τα σύμβολά τους. Επέβαλλαν κυρώσεις στους παραβάτες των εντολών τους. Ο ακρωτηριασμός του χεριού –ως ποινή-, μας θυμίζει το σύγχρονο ισλαμικό νόμο σαρία ( شريع ).

            Η Μπατσουέ (Bachué), γυναίκα πανέμορφη, βγήκε από τα βάθη της ψυχρής και δυσάρεστης λίμνης Ιγουάκε (Iguaque), κρατώντας στο δεξί της χέρι ένα πεντάχρονο αγόρι, δυνατό και υγιές, του οποίου τ’ όνομα παραμένει άγνωστο, γεγονός που υπογραμμίζει τη μητριαρχική βάση της αρχαίας κοινωνίας των Τσίμπτσα.

            Όταν το παιδί έγινε είκοσι χρονών, παντρεύτηκε την ίδια τη μητέρα του, την Μπατσουέ. Ας συγκρίνουμε σ’ αυτό το σημείο τη θεοποίηση των ανθρώπων που διέπραξαν αιμομιξία, που μας διηγείται ο μύθος της Δημιουργίας των Γουαρανί.

Από την ένωση της Μπατσουέ με το γιο της, γέμισε η Γη με ανθρώπους.

Η Μπατσουέ ξεκίνησε τότε την αποστολή της: δίδαξε στους ανθρώπους να υφαίνουν τις ίνες του κάκτου αγκάβε (agave), να χτίζουν καλύβες, να πλάθουν τον πηλό, να καλλιεργούν τη γη και να επεξεργάζονται το χρυσό.

Ο γιος και σύζυγός της, εκπαίδευσε τους πολεμιστές και τους δίδαξε τις αξίες της Ανθρωπότητας.

Έχοντας επιτελέσει και οι δύο το έργο τους, μεταμορφώθηκαν σε φίδια κι επέστρεψαν στα ήρεμα, πλέον, νερά της λίμνης Ιγουάκε, υποσχόμενοι στο λαό τους  ότι μέσα από την ενάλια κατοικία τους, θα εποπτεύουν το Καλό της Ανθρωπότητας.

Οι σύγχρονοι ιθαγενείς της Κολομβίας λένε ότι βλέπουν ανάμεσα στα νερά της λίμνης τους να γλιστρά η φιδίσια Μητέρα της Ανθρωπότητας, η Μπατσουέ, της οποίας η οφιοειδής μορφή αντιστοιχεί με τον Γκ’ουκουμάτς (K’ukumatz) και τον Κετσαλκόατλ (Quetzalcóatl), δηλαδή το Φτερωτό Φίδι της Μέσης Αμερικής, στη Γουατεμάλα και στο Μεξικό, αντίστοιχα.                         

  1. Κούβα: Ελέγκμπα Ελεγουά / Τσανγκό, Ένα πνεύμα με τρεις Αποκαλύψεις / Βασιλεύς Βασιλέων

            Ο Ελέγκμπα Ελεγουά (Elegba Eleguá), είναι ο ορίτσα (orisha) της αφροκουβανέζικης σαντερία (santería) -δηλαδή της θρησκείας με τα ανάμεικτα αφρικανικά και ισπανικά στοιχεία-, που εμφανίζει τρεις Αποκαλύψεις, αλλά εν τέλει είναι ένας και μοναδικός.

Στην πρώτη του μεταμόρφωση, αναπαριστά το διάβολο Ολόσι (Olosi).

Στη δεύτερη εμφάνισή του είναι ο Ετσού (Eshú) -το ον που δεν ελέγχεται.

            Στην τρίτη αναπαράστασή του, φέρει το όνομα Ελεγουά κι εκπροσωπεί την οντότητα που ελέγχεται.

            Στον Ετσού –που ταυτίζεται με τον Ελεγουά- αποδίδεται η ιδιότητα της πρωταρχικότητας και της τελικής φάσης, και αυτό συμβολίζεται από την ενδυμασία του: το κόκκινο χρώμα αναπαριστά τη ζωή, και το μαύρο το θάνατο. Έχει τη δύναμη να ευνοεί το εμπόριο, και είναι γνωστός με το όνομα του Μεγάλου Μάντη, αφού διατηρεί άμεση επικοινωνία με τ’ άστρα.

            «Τσανγκό Καβοσιλέ Ολούο Οσάιν Ολουκοσό Ομπάρα Λούμπε Κισιέκο Ογκόντο Μακουλένκουε Ελουφίνα Κοκέ Ομπά Μπι Ογιό Αλάφι Αρο Κοματίτι» (Shangó Kawosilé Oluo Osain Olukosó Obara Lube Kisieko Ogodo Makulenkue Elufina Koké Obá Bi Oyó Alafi Aro Komatiti) είναι ολόκληρο το όνομα του Βασιλιά των Βασιλέων, που είναι γιος του Δημιουργού Ομπαταλά (Obatalá) και της θεάς της θάλασσας Γιεμαγιά (Yemayá). Είναι, επίσης, ο κυρίαρχος του τυμπάνου μπατά (batá). Χαρακτηρίζεται ως γυναικάς –όπως και ο Δίας των αρχαίων Ελλήνων. Οι χορευτικές του ικανότητες κάνουν τις γυναίκες να τον ερωτεύονται –όπως συνέβαινε και με το Διόνυσο. Ο Τσανγκό είναι ο Κύριος της φωτιάς και του κεραυνού.

            Σ’ αυτόν το θεό έχουν αφιερωθεί οι περισσότεροι ύμνοι, οι οποίοι δεν αποτελούν επικλήσεις, αλλά αλληγορικές ιστορίες –σαν τις απαρχές του ελληνικού θεάτρου. Εκφράζει την ίδια την ουσία της ζωής, ενώ ο συγκρητισμός τον έχει εξισώσει με την Αγία Βαρβάρα, ως στοιχείο δυαδικότητας ανάμεσα στο αρσενικό και στο θηλυκό.

  1. Ελλάδα: Ζεὺς και Ἣρα, Ολύμπιοι Αυτοκράτορες

             Τα ελληνικά φύλλα που κατέβηκαν στη Βαλκανική Χερσόνησο γύρο στο 2.000 π.Χ., έφεραν τη λατρεία του Διός. Ήταν θεότητα του ξάστερου ουρανού, και το όνομά του συναντάται σε διάφορους ινδοευρωπαϊκούς λαούς· στη σανσκριτική γλώσσα αναγνωρίζεται ως Dyauṣ Pit[ā]ṛ ( द्यौष्पितृ ) (Ντιάους Πίτ[α]ρ), και στη λατινική ως Juppiter (Γιούπιτερ). Η προσφώνησή του ως «Πατέρα» χάνεται στο χρόνο. Ήταν πατέρας του Δωδεκάθεου και της Ανθρωπότητας. Το ανάκτορό του βρισκόταν –κατά την παράδοση- στην κορυφή του Ολύμπου. Οι βασιλείς στη Γη θεωρούνταν απόγονοι υπό την αιγίδα του, γι’ αυτό λέγονταν «διοτρεφεῖς». Προστάτευε τις ἐστίες και τα αἲθρια των σπιτιών, όπου υπήρχαν βωμοί για τη λατρεία του, στους οποίους οι αρχηγοί των οικογενειών τού προσέφεραν θυσίες. Ως «κτήσιος» προστάτευε τα θεμέλια και τα υπόγεια, και συμβολιζόταν από τον «οἰκουρὸν ὂφιν» -ένα στοιχείο συγκρίσιμο με το Φτερωτό Φίδι Γκ’ουκουμάτς (K’ukumatz) των Μάγια στη Γουατεμάλα, ή τον Κετσαλκόατλ (Quetzalkóatl) των Αζτέκων στο Μεξικό, όπως και με το φίδι μ’μπόι (mboi) των Γουαρανί (guaraní) στην Παραγουάη –που όρισε με τις γραμμώσεις του σώματός του της επιφάνεια της Γης.

            Ο Δίας βελτίωνε τον καιρό και χάριζε πλούτη στους ανθρώπους. Επόπτευε τους όρκους, και ως «Ξένιος» προστάτευε τους φιλοξενούμενους. Όπως συνέβαινε με όλους τους θεούς της ελληνικής αρχαιότητας, ο Δίας δε χαρακτηριζόταν από ηθική ακεραιότητα. Ένα κοινό στοιχείο με τον Tupã των Γουαρανί ήταν ο κεραυνός, που τους χρησίμευε ως όπλο.

            Το όνομα της Ήρας αποτελεί τη θηλυκή μορφή του Ήρωα, ή –σύμφωνα με τους προσωκρατικούς φιλοσόφους, είναι η ετυμολογική εξέλιξη του ουσιαστικού «ἀὴρ». Ήταν θεά με διττή υπόσταση: Γη και Σελήνη –όπως και ο Καραΐ (Karaí) των Γουαρανί. Προστάτευε, αλλά και τιμωρούσε τους παράνομους εραστές, επειδή αισθανόταν πληγωμένη από τη συμπεριφορά του συζύγου της του Δία.

ΙΙΙ. Ήρωας: Η πολύπλευρη περιπέτεια προς την αναγέννηση της Ανθρωπότητας

             Ο κεντρικός ρόλος του διαπολιτισμικού Ήρωα είναι η ανάπτυξη του πολιτισμού, δηλαδή το κοινό αγαθό της λύτρωσης της κοινωνίας από τέρατα, κατάρες και εισβολές, με απώτερο σκοπό να φτάσει στην πνευματική και υλική κατάκτηση ενός αναγεννημένου κόσμου.

Τα στάδια της ηρωικής ζωής είναι τα εξής: 

  1. Ο Ήρωας είναι ημίθεος και αποτελεί τον ομφαλό του Κόσμου.
  2. Λαμβάνει τη θεϊκή πρόκληση στην περιπέτεια και στη γνώση.
  3. Απορρίπτει αυτήν την πρόκληση.
  4. Συναντά υπερφυσική βοήθεια σε ένδειξη προτροπής.
  5. Περνά το κατώφλι του Κάτω Κόσμου, και:
  6. συνεχίζει την οδό των δοκιμασιών, όπου:
  7. συναντά τη θεά-μητέρα-ερωμένη.
  8. Καθιερώνεται σε σημείο θεοποίησης, αλλά:
  9. πρέπει να επιστρέψει στο λαό του για να του μεταδώσει τα θεϊκά αγαθά, όμως:
  10.  αρνείται και πάλι, και:
  11.  κατορθώνει να διαφύγει ως δια μαγείας.
  12.  Λαμβάνει και πάλι άνωθεν σωτηρία, και:
  13.  ξαναπερνά το κατώφλι –της αναγέννησης, αυτήν τη φορά.
  14.  Μετουσιώνεται σε Κύριο των Δύο Κόσμων, και ως:
  15.  άνθρωπος,
  16.  θεός,
  17.  πολεμιστής,
  18.  εραστής,
  19.  αυτοκράτορας,
  20.  τύραννος,
  21.  σωτήρας, ή:
  22.  άγιος,
  23.  μεταδίδει στην Ανθρωπότητα τη γνώση των νέων αγαθών,
  24.  για να γκρεμίσει τις παλιές και σάπιες δομές, και:
  25.  να δημιουργήσει νέες αξίες και αρετές,
  26.  περιμένοντας πάντα το νέο Ήρωα, που θα επιτελέσει τον ίδιο κοσμικό κύκλο.

Η ταύτιση των μεμονωμένων ατόμων με τον Ήρωα επιδέχεται μία βαθιά ψυχολογική ερμηνεία της κοινωνικής δραστηριότητας. Στην εποχή μας, ο Ήρωας υπερβαίνει τα όρια των καιρών και ξεσηκώνει τα πλήθη για ν’ αγωνιστούν ενάντια σε σύγχρονους δράκους, όπως είναι η παγκοσμιοποίηση. Αυτό, όμως, ακούγεται ουτοπικό. Οι νευρώσεις του σημερινού ανθρώπου είναι το αποτέλεσμα της απομάκρυνσής του από τον παραδοσιακό πολιτισμό.

  1. Γουατεμάλα: Οι Δίδυμοι Ήρωες Χουν Χουναχπού και Βουκούμπ Χουναχπού και η κάθοδός τους στον Κάτω Κόσμο

             Τόσο στο πολιτισμό νάουατλ (náhuatl), των Αζτέκων στο Μεξικό, όσο και στην περιοχή του Μαγια’έτικ (Meya’etik) στη Γουατεμάλα, υπήρχε το ιερό άθλημα της μπάλας από καουτσούκ –που καλλιεργείται στην υποτροπική ζώνη της κεντρικής Αμερικής- και αποτελούσε την αγαπημένη ασχολία των μυθικών Δίδυμων Ημίθεων Ηρώων Χουν Χουναχπού (Jun Junajpú) και Βουκούμπ Χουναχπού (Vukub Junajpú). Το[5] στάδιο[ix] εκείνου του αθλήματος –που βρισκόταν υπό την αιγίδα των θεών, όπως και οι Ολυμπιακοί Αγώνες στην αρχαία Ελλάδα- συμβόλιζε την Πύλη του σκοτεινού και υγρού Κάτω Κόσμου, που λεγόταν Σιμπαλμπά (Xibalbá).

            Σύμφωνα με το μύθο των Μάγια, η Κύριοι της Κολάσεως –που λεγόταν Χουν Καμέ (Jun Kamé), δηλαδή: «1-Θάνατος», και Βουκούμπ Καμέ (Vukub Kamé), που σημαίνει: «7-Θάνατος»- ενοχλήθηκαν από το θόρυβο του αθλήματος της μπάλας των Δίδυμων, και ζήτησαν από τα δαιμόνια του θανάτου να τους τιμωρούσαν.

Οι δαίμονες έστειλαν τότε τέσσερις κουκουβάγιες να προκαλέσουν με δόλο τα δύο αδέλφια για να παίξουν μαζί τους στον Κάτω Κόσμο το άθλημα της μπάλας.

Παρ’ όλο που η μητέρα των Δίδυμων, η Σμουκανέ (Xmukané) –που την είδαμε σε προηγούμενο μύθο με τη θεϊκή ιδιότητα της γριάς μάγισσας της Κοσμικής Δημιουργίας- δε συμφώνησε με εκείνη την υποχθόνια πρόσκληση, ο Χουν και ο Βουκούμπ Χουναχπού αποφάσισαν να κατέβουν.

Περνώντας το κατώφλι του Κόσμου του Θανάτου, έπρεπε να ξεπεράσουν έναν ποταμό αίματος, το σκοτάδι, μαχαίρια κι άλλα εμπόδια.

Σε μία διασταύρωση πέντε χρωμάτων, επέλεξαν το μαύρο δρόμο –που σηματοδοτεί την καταστροφή τους.

Φτάνοντας στον Κάτω Κόσμο Σιμπαλμπά (Xibalbá), συνάντησαν μόνο τα ξύλινα αγάλματα των Κυρίων της Κολάσεως Χουν και Βουκούμπ Καμέ, οι οποίοι διέταξαν τους ηρωικούς αδελφούς να καθίσουν πάνω σε πυρακτωμένες πέτρες.

Στη συνέχεια, τους ανέθεσαν να διατηρήσουν τη φλόγα δύο πυρσών στον Οίκο του Σκότους. Οι Δίδυμοι δεν κατόρθωσαν να φέρουν εις πέρας την αποστολή τους, και γι’ αυτό έπρεπε να θυσιαστούν και να θαφτούν στο υποχθόνιο στάδιο του αθλήματος της μπάλας. Κάρφωσαν, λοιπόν, το κεφάλι του Χουν Χουναχπού σ’ ένα ξερό κλαδί, το οποίο γέμισε αμέσως με κολοκύθες. Η κολοκύθα-νεκροκεφαλή έφτυσε απρόσμενα στην παλάμη της κόρης του Κούτσου Μα Κικ (Kuchu Ma Kik), του Κυρίου του Κάτω Κόσμου –η οποία λεγόταν Σκικ (Xkik)- και την άφησε έγκυο.

Ο πατέρας της αποφάσισε να την σκοτώσει, αλλά τότε, η κουκουβάγιες-αγγελιοφόροι την έσωσαν και παρέδωσαν στον οργισμένο πατέρα της ένα κομμάτι κόκκινο ρετσίνι –που συμβόλιζε το αίμα της.

Η Σκικ, έπειτα, συνάντησε την πεθερά της, την Σμουκανέ, αλλά εκείνη την έδιωξε, πιστεύοντας ότι ο γιος της ο Χουν Χουναχπού, ήταν ήδη νεκρός. Έστειλε, λοιπόν, τη νύφη της να της φέρει μία ολόκληρη συγκομιδή καλαμποκιού από ένα χωράφι, που είχε, όμως, μόνο ένα φυτό. Εκείνη το κατάφερε, αποδεικνύοντας έτσι το δίκιο της.

Μετά από τον τοκετό των επίσης δίδυμων γιων της –που λεγόταν Χουναχπού και Σμπαλανκέ (Xbalanké)- άρχισε ο φθόνος και το μίσος εναντίον των ετεροθαλών δίδυμων αδελφών τους Χουν Μπ’ατς’ (Jun B’atz’) και Χουν Τσουέν (Jun Chuen) –που ήταν γιοι του Χουν Χουναχπού.

Έχουμε, έτσι, τρία ζευγάρια δίδυμων:

Ο Μπ’ατς’ και ο Τσουέν ήταν καλλιτέχνες και μουσικοί, ενώ ο Χουναχπού και ο Σμπαλανκέ ήταν κυνηγοί.

Οι πρώτοι δύο έκλεβαν τα παιχνίδια των δεύτερων και άφηναν στη θέση τους κόκαλα.[x]

Οι δεύτεροι, για τους εκδικηθούν, τους ζήτησαν να τους κατεβάσουν από τα κλαδιά ενός δέντρου τα πουλιά που είχαν κυνηγήσει και είχαν, δήθεν, σκαλώσει εκεί.

Ο Μπ’ατς’ κι ο Τσουέν σκαρφάλωσαν για να τα πιάσουν, αλλά τότε το δέντρο ψήλωσε ξαφνικά κι έφτασε ως τον ουρανό.

Ο Χουναχπού κι ο Σμπαλανκέ τους φώναξαν να κατέβουν δεμένοι από τις ζώνες τους –μία απερισκεψία που τους μεταμόρφωσε σε μαϊμούδες / προστάτες της μουσικής και του χορού των Μάγια, γεγονός που μπορεί να συγκριθεί με το δεύτερο Ήλιο των Αζτέκων στο Μεξικό.

            Οι Κύριοι της Κολάσεως Σιμπαλμπά, θυμωμένοι ξαναέστειλαν τις τέσσερις κουκουβάγιες για να καλέσουν κι εκείνο το ζευγάρι Δίδυμων στον Κάτω Κόσμο.

            Περνώντας από τις ίδιες δοκιμασίες, έφτασαν στο σταυροδρόμι με τα πέντε χρώματα. Ο Χουναχπού έβγαλε μία τρίχα από τα μαλλιά του[xi], τη μεταμόρφωσε σε κουνούπι και το έστειλε να εξερευνήσει το δρόμο.

            Οι Δίδυμοι έπεισαν τον Χουν και το Βουκούμπ Καμέ ότι μπορούσαν να διατηρήσουν τη φλόγα στον Οίκο του Σκότους, βάζοντας στους πυρσούς τους κόκκινα φτερά από παπαγάλο.

            Πέρασαν, επίσης, με επιτυχία από τον Οίκο των Μαχαιριών, τον Οίκο του Ψύχους, των Ιαγουάρων και της Φωτιάς. Όμως, στον Οίκο των Νυχτερίδων, ο Κάμα Σοτς’ (Kama Zotz’) έκοψε το κεφάλι του Χουναχπού. Τότε, ένα ζωάκι των τροπικών, το κοατί (coatí), έφερε στον Σμπαλανκέ ένα κολοκύθι, για ν’ αντικαταστήσει το πραγματικό κεφάλι του αδελφού του.

            Οι Κύριοι της Κολάσεως χρησιμοποίησαν το κομμένο κεφάλι του Ήρωα για να παίξουν το άθλημα της μπάλας.

            Ο Σμπαλανκέ τους ξεγέλασε, ανταλλάσσοντάς το μ’ ένα κουνέλι.

(Βλ. σχ. 44, για λαγωχειλία και Δίδυμους.)

            Οι θεοί του θανάτου ζήτησαν κατόπιν από τους Δίδυμους να πηδήξουν πάνω από φωτιές. Αφού εν τέλει κάηκαν, τους άλεσαν τα κόκαλα και τα πέταξαν στο ποτάμι, όπου ως εκ θαύματος, μετατράπηκαν σε ψάρια και αναγεννήθηκαν.

Τα δύο αδέλφια εμφανίστηκαν την επόμενη μέρα μπροστά στα δαιμόνια, μεταμφιεσμένοι σε ζητιάνους, επιδεικνύοντάς τους την ικανότητα να ανασταίνουν τους νεκρούς.

            Οι Κύριοι του Θανάτου ζητούν να το δοκιμάσουν, κι έτσι οι Δίδυμοι Ήρωες Χουναχπού και Σμπαλανκέ αφήνουν νεκρούς τους δαίμονες Χουν και Βουκούμπ Καμέ, θριαμβεύοντας έτσι, εναντίον του Θανάτου.

Αφού προσκύνησαν τον πατέρα και το θείο τους, Χουν και Βουκούμπ Χουναχπού –που ήταν δίδυμοι και Ήρωες-, αναλήφθηκαν στον ουρανό με τη μορφή του Ήλιου και της Αφροδίτης, όπως και ο Καραΐ (Karaí), των Γουαρανί (guaraní) και η Ήρα στην αρχαία Ελλάδα, αντίστοιχα.

  1. Μεξικό: Κετσαλκόατλ, το Φτερωτό Φίδι που συναντά την ηδονή

             Το πούλκε (pulque) –ένα αλκοολούχο ποτό που παράγεται από τη ζύμωση του χυμού από τον κάκτο μαγγέϋ (maguey)-, έχει παίξει σημαντικό ρόλο στην πνευματική ζωή του πολιτισμού νάουατλ (náhuatl) των Αζτέκων στο Κεντρικό Μεξικό, ως τελετουργικό ποτό και ως πρόσφορο στους θεούς. Παρ’ όλη την έντονη απόρριψη της μέθης, κυρίως εκ μέρους των ευγενών, η χρήση του ήταν συχνή στις δημόσιες γιορτές.

            Ο Κετσαλκόατλ (Quetzalcóatl) [βλ. σχ. 42☼] –το Φτερωτό Φίδι- αποφάσισε ότι ένα αλκοολούχο ποτό θα έφερνε την ευτυχία στους κοινούς θνητούς. Γι’ αυτό, συνάντησε τη Μαγιαγουέλ (Mayagüel) –την πανέμορφη θεά του κάκτου μαγγέϋ, η οποία ζούσε με την τρομερή γιαγιά της, τη δαιμονική Τσιτσίμιτλ (Tzitzímitl). Ο Κετσαλκόατλ βρίσκει τη Μαγιαγουέλ να κοιμάται και την πείθει να τον ακολουθήσει κάτω στη Γη των ανθρώπων. Εκεί συνευρίσκονται ερωτικά και συνθέτουν με τα σώματά τους ένα διχαλωτό δέντρο, του οποίου το ένα κλαδί συμβολίζει το αρσενικό στοιχείο, και το άλλο το θηλυκό.

Η δαιμονική γιαγιά, ανακαλύπτοντας την απουσία της εγγονής τους, στέλνει τα κακά πνεύματα των άστρων –τα Τσιτσιμίμε (Tzitzimime)- να τη βρουν.

Αυτά, σχίζουν το δέντρο στα δύο μέρη του και με την άδεια της γιαγιάς, καταβροχθίζουν το κλαδί της Μαγιαγουέλ.

Το κλαδί του Κετσαλκόατλ παραμένει άθικτο, και όταν οι δαίμονες επιστρέφουν στην ουράνια κατοικία τους, μαζεύει τα σπαράγματα των οστών της αγαπημένης του και τα θάβει στην «πολυδίψιο» γη της Οαχάκα (Oaxaca) –όπως θα έλεγε ο δικός μας ο Όμηρος-, δημιουργώντας έτσι το φυτό μαγγέϋ.

Ο Κετσαλκόατλ ήταν, σύμφωνα με μία θεωρία, ιστορικός ηγέτης των Τσολουλτέκα (Cholulteca), του μεσοαμερικανικού λαού που κατά το 15ο αι. μ.Χ. έχτισε μία πυραμίδα μεγαλύτερη κι από εκείνη του Χέοπα στην Αίγυπτο, ο οποίος ενεπλάκη σε μία πολιτικο-θρησκευτική ίντριγκα και κατέληξε φυγάς στο Γιουκατάν (Yucatán), όπου θεοποιήθηκε με το όνομα Κουκουλκ’άν (Kukulk’án), που σημαίνει: «Φτερωτό Φίδι», ενώ στις ορεινές περιοχές της Γουατεμάλας, οι Μάγια τον γνωρίζουν ως Γκ’ουκουμάτς (K’ukumatz), και μπορεί να συγκριθεί με τον «οἰκουρὸ ὂφι» των αρχαίων Ελλήνων, το φίδι μ’μπόι (mboi) των Γουαρανί (guaraní) στην Παραγουάη και τον Μποτσίκα (Bochica) και με την Μπατσουέ (Bachué) των Τσίμπτσα (chibcha) στην Κολομβία.              

  1. Περού: Βιρακ’ότσα, Το ιερό ύδωρ, σπέρμα της ζωής

             Το μυστήριο του φαινομενικά αντιφατικού Πατέρα φανερώνεται στη μορφή του Βιρακ’ότσα (Wiraqhocha), αυτού του προϊστορικού πανανδικού θεού.

Το διάδημά του συμβολίζει τον Ήλιο, όπως και ο Καραΐ (Karaí) των Γουαρανί (guaraní).

Στα χέρια του κρατά τον κεραυνό και την αστραπή, όπως και Δίας στην ελληνική μυθολογία.

Τα δάκρυά του αποτελούν τις βροχές που αναζωογονούν το φυτικό βασίλειο –το οποίο με τη σειρά του συντηρεί το ζωικό βασίλειο- δηλαδή τον κύριο πόρο ζωής του ανθρώπινου γένους.

Αν και ο Κ’ονίλια Τ’ίχσι Βιρακ’ότσα (Qhonilla T’ijsi Wiraqhocha) είναι ο θεός της παγκόσμιας Δημιουργίας, εμφανίζεται στους μύθους ως περιπλανώμενος ζητιάνος –που μας θυμίζει το Δία και τον Ερμή στην κατοικία του Φιλήμονα.

Η μορφή του ίσως να μας θυμίσει εκείνους τους στίχους του Κορανίου που κηρύσσουν την παρουσία του Αλλάχ ( الله )[xii] σε ολόκληρη την πλάση, ή ακόμη και στους Γνωστικούς φιλοσόφους –το προχριστιανικής προέλευσης φιλοσοφικό και θρησκευτικό κίνημα του ρωμαϊκού συγκρητισμού-, που υποστήριζαν ότι ο θεός βρίσκεται μέχρι και μέσα σε μία σχισμή ενός ασήμαντου ξύλου.

Είναι, επίσης, η ένωση του Ιεχωβά και του «Ελ» ( אל ) των ιουδαϊκών θεοτήτων της καταιγίδας και του Ηλίου.

Στο γιουτο-αζτεκικό πολιτισμό των Ναβάχο (Navajo), ή Ανασάζι (Anasazi)[xiii] στις ΗΠΑ, είναι η προσωποποίηση του Πατέρα των Δίδυμων Ηρώων -όπως ο Σπιγιάκοκ (Xpiyakok) των Μάγια.

Είναι το άσπιλο φως που διαλύει τις ψευδαισθήσεις. Τα δάκρυά του –τα γονιμοποιά ύδατα- επιβεβαιώνουν ότι η ζωή φέρει πόνο, αλλά πρέπει να υφίσταται. Η έλλειψη του υδάτινου σπέρματος θα την εξαφανίσει. Ο Βιρακ’ότσα βγήκε από τη λίμνη Τιτικάκα (Titicaca) και ίδρυσε την Αυτοκρατορία των Ίνκας –όπως έγινε και στο μύθο της Κολομβιανής Μπατσουέ (Bachué).

  1. Κούβα:[xiv] Ογκούν, ο πολεμιστής

             Ο Ογκούν (Ogún) είναι ο Ορίτσα (orisha) του αφροκουβανέζικου συγκρητισμού, που συμβολίζει την απόφαση κατά την κατάλληλη στιγμή της δράσης, και είναι ο Κύριος των μετάλλων, των όπλων και των εργαλείων της δουλειάς –όπως ίσως ο Ήφαιστος της κλασικής Ελλάδας. Είναι για το λαό των Γιορουμπά (Yorubá) της δυτικής Αφρικής, ο θεός του πολέμου και της αγροκαλλιέργειας.

             Είναι αλαζόνας και εύθικτος, και είναι συνηθισμένος να αντικρίζει αίμα, ενώ τίποτα δεν τον συγκρατεί, προκειμένου να επιτελέσει ένα σκοπό. Έτσι δίδασκε ο Ογκούν Τολά Λάσαρο Πεδρόσο (Ogún Tolá Lázaro Pedroso) –ο σύγχρονος ιερέας της σαντερία (santería)- που φέρει το όνομά του.

            Αλλά, όπως πιστεύει ο εθνολόγος Λεό Βικτόρ Φρομπένιους (Leo Viktor Frobenius, Γερμανία 1873-1938), τα ιερά μυστήρια της Αφρικής συσχετίζονται με εκείνες τις μακρινές αντιλήψεις και τις μυστικιστικές λειτουργίες της Αιγύπτου, της μινωικής Κρήτης και της αρχαϊκής Θράκης, της κλασικής Ελευσίνας, της Αθήνας και άλλων περιοχών του αρχαίου Αιγαίου, σύμφωνα με τον Φερνάντο Ορτίς (Fernando Ortiz)[xv].

  1. Ελλάδα: Προμηθέας, ο δωρητής αγαθών                                  

             Όταν ο Δίας νίκησε τους εχθρούς του και ανέβηκε στο θρόνο του πατέρα του –όπως έχουμε ήδη αφηγηθεί- κάλεσε τους θεούς για να τους μοιράσει τις εξουσίες του επίγειου Κόσμου. Για την Ανθρωπότητα, όμως, δεν είχε προβλέψει τίποτα, και ανακοίνωσε ότι αν το ανθρώπινο γένος εξαφανιζόταν μία μέρα, τότε εκείνος θα δημιουργούσε άλλο.

            Ο Προμηθέας αντιστάθηκε σ’ εκείνη την απόφαση του Δία και κατόρθωσε να σώσει τους ανθρώπους δωρίζοντάς τους τη φωτιά και διδάσκοντάς τους τις τέχνες και τις επιστήμες. Έως τότε, ο κόσμος ζούσε χωρίς να γνωρίζει τη φρονιμότητα, οι άνθρωποι κοιτούσαν χωρίς να βλέπουν, άκουγαν χωρίς να προσέχουν και ήταν σα σκιές ονείρων, που έσερναν τη ζωή τους στην τύχη, όπως συνέβαινε και στην δεύτερη Ανθρωπότητα που περιγράφεται στο Πόπολ Βουχ των Μάγια. Ο Προμηθέας τους φανέρωσε την αυγή και τη δύση, τα άστρα, τους αριθμούς και τα γράμματα, τα φάρμακα, τα μεταλλεύματα και τις διευκολύνσεις –όπως έκανε και ο Μποτσίκα (Bochica) και η Μπατσουέ (Bachué) στην Κολομβία.

            Ο Δίας τον τιμώρησε δένοντάς τον στην κορυφή του Καύκασου –που αποτελεί το γεωγραφικό όριο ανάμεσα στην Ευρώπη και στην Ασία- κι έστειλε έναν αετό να του κατασπαράζει καθημερινά το συκώτι –το οποίο, όμως, ανάρρωνε κάθε βράδυ.

Έπειτα από τριάντα χρόνια, ένας άλλος Ήρωας, ο Ηρακλής, σκότωσε με το τόξο του τον αετό, κι έτσι ο Ζευς έδωσε χάρη στον Προμηθέα.

[1] Αυτή η μορφή ωροσκοπίου είναι μεταγενέστερη, και χρησιμοποιείται σήμερα από τους σύγχρονους αστρολόγους της Κεντρικής Λατινικής Αμερικής. Αντίθετα, το τσολ κ’ιν (tzol k’in) (βλ. Εισαγωγή: Κεφ. X. Παράρτημα: I Γουατεμάλα: Τσολ κ’ιν), είναι βασισμένο στην  αρχαία σοφία, και θεωρείται πληρέστερο και σοβαρότερο.

[2] Αυτήν την ημερομηνία ξεκινά το ημερολογιακό έτος και ο ζωδιακός κύκλος των Μάγια.

[3] Βλ. σχ. 165☼

[4] Αυτός ο διάλογος έχει μεταφραστεί απ’ ευθείας από το ινδιάνικο κείμενο στη γλώσσα γουαρανί:

            Ha’e va’e Ñande Jaryi chy, i gwaimi ete vyve pa o-je-jaty araka’e.

No je-jatyi, i gwaimi ete vyve ndo-je-jatyi.

Po va’e ña-endu, a-endu che.

Péa ndo je jatyi voi. Upéa araka’e i-gwaimi ete vyve, i memby Ñande Ru Pa’i o-gwereko i memby ramo, pero ha’e i memby rei te, o gwereko rei te i memby gwye py. O-gwereko rei ha’e, pero i memby ramo. Ha’e Ñande Chy, Ñande Jaryi araka’e o-ñembo’e porä araka’e, ha i-gwaimi ete ’i opóvo o-poñy katu oo te tape ’i rupi o-pu’ä, oo ra’e o pire o-eja tape py.

O pire o-eja tape rupi. O pire o-eja tape rupi oo jyy agwä o amba py, o pire o-eja mi araka’e tape py, há upéa re o-poraéi araka’e. Marä rami pa che memby oo? E ’i Ñande Ru Pa’i py.

Mamo rupi pa che memby oo ra’e? Oo ko che memby i-ó-ny, e’i o-jeupe, ha upéa re o-jere oo jey Ñande Ru Pa’i renda py: ha’e rami ra’e i-pyau jey, no-manói, i-pyau jey te.

Ñande Jaryi i mitä jewy te, no-manói, ndi katúi; o-manó, porque ha’e kwe ry mba’e porä remi-mbo’e ina.

Mamo pa oo araka’e Ñande Jaryi.

Oo jyy Ñande Ru Pa’i á-py, Ñande Ru Pa’i á-py, ha’e py jyy oo. Ha’e py je ko’äga peve ime va’erä Ñande Chy Ete. Ñande Jaryi Chy Ete.

Η σύνταξη με τα αντιπαραβαλλόμενα κι επαναλαμβανόμενα στοιχεία, ακολουθεί την προφορική παράδοση κι έκφραση αυτού του λαού. (Βλ. σχ. 151☼☼) Κύριο μέλημά μας σε αυτήν τη μετάφραση ήταν η εύκολη κατανόηση του κειμένου από τον αναγνώστη, και –συγχρόνως- η μεταφορά της γοητευτικής μαγείας που αποπνέει αυτή η γλώσσα των τροπικών. Στο κείμενο των ιθαγενών εμφανίζονται ισπανικές λέξεις, όπως: pero = αλλά, όμως // porque = διότι, κλπ., γεγονός που δηλώνει τον υβριδισμό των αμερικανικών γλωσσών μετά την Ισπανική κατάκτηση.

Για αυτόν το μύθο, βλ. επίσης σχ. 113☼.

Είναι ενδιαφέρουσα η επιβίωση αυτών των σοφών παραδόσεων, οι οποίες όμως, δεν εμποδίζουν τη νέα γενιά των Γουαρανί να ασχολείται συγχρόνως με την τεχνολογία, όπως συμβαίνει στο ινδιάνικο χωριό Φορτίν Μ’μπορερέ (Fortín Mboreré) στην περιοχή Μισιόνες (Misiones) της ΒΑ. Αργεντινής. Εκεί, οι άνθρωποι σέβονται τη Φύση, και όταν ένας λευκός τολμήσει να κόψει ένα λουλούδι χωρίς ιδιαίτερο λόγο, τότε εκείνοι του εξηγούν ότι έχει προσβάλει κάποιο πνεύμα του δάσους, και αρνούνται να τον οδηγήσουν πίσω, στο ασφαλές χωριό, εάν προηγουμένως δεν δείξει πραγματική μεταμέλεια. Η αναφορά των ιερών λέξεων συγκινεί τους ιθαγενείς, οι οποίοι, παρ’ όλα αυτά, κρατούν μία συντηρητική στάση και δεν επιτρέπουν στον καθένα να επισκεφτεί το οπού (opy), δηλ. το ναό τους, από φόβο μήπως τον βεβηλώσει λόγω άγνοιας.

[5] Η λέξη στάδιο, σε αυτό το κείμενο, δεν υποδηλώνει την αρχαία ελληνική μονάδα μέτρησης.

[i] Coatlicue (Κοατλίκουε) σημαίνει: «Αυτή με το ένδυμα από φίδια».

[ii] «Tawantinsuyu (Ταουάντινσούγιου) –η Ενσωμάτωση των Τεσσάρων Περιοχών του Ορίζοντα σε ένα Κράτος, κάτω από μία Κυβέρνηση Ομόσπονδων Κρατιδίων» λέγεται στη γλώσσα κέτσουα/ρουνασίμι (quechua/runasimi) των Ίνκας η περιοχή των Άνδεων (Περού, Βολιβία, βόρεια Χιλή και Αργεντινή, Ισημερινός και νοτιοδυτική Κολομβία).  Και οι κάτοικοι αυτής:  «panaturantin –η ολοκληρωμένη κοινωνία των αδελφωμένων ανθρώπων». Πρωτεύουσά της ήταν το Κούσκο (Qosqo), που σημαίνει: «ο Ομφαλός του Κόσμου».

(Ανθολογία ποίησης των Ίνκας, εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Ηλίας Ταμπουράκης, Εκδ. Ροές, Αθήνα, 2007.)

[iii] Qhonilla T’ijsi Wiraqhocha (Κ’ονίλλια Τ’ίχσι Βίρακ’ότσα): Ο πολιτισμικός ήρωας του πολιτισμού των Ίνκας και των Αϋμάρα. Θεμέλιο των πάντων, κτήτωρ του μένους της αστραπής, και του βρυχηθμού του κεραυνού, κυρίαρχος των υδάτων και δημιουργός της ζωής.  Θεϊκή μορφή των Ίνκας –πολιτισμικό δάνειο από τους Αymara-, με λευκή επιδερμίδα και  γενειάδα, που ήρθε στις ακτές του Περού από τον Ωκεανό.  Στοιχείο ίσως ανάλογο με το Φτερωτό Φίδι Quetzalcóatl των Αζτέκων και τον Kukulk’an των Μάγια –στη Μέση Αμερική.  Πιθανώς έχει δεχτεί μετέπειτα επιρροές από τον καθολικισμό.

            Campbell Joseph:  The hero with a thousand faces, 1949 / Ο Ήρωας με τα χίλια πρόσωπα Ελλην. Μτφρ.:  Θ.  Σιαφαρίκας, Εκδ.  Ιάμβλιχος, Αθήνα, 2001, σσ.:  173-4 (αποσπασματικά):

«[…]  Το μυστήριο του φαινομενικά αντιφατικού πατέρα αποδίδεται εκφραστικά στη μορφή μιας μεγάλης θεότητας του προϊστορικού Περού, που ονομάζεται Βιρακ’ότσα. […]  Επίσης, σαν θεός του Ηλίου και της καταιγίδας, η σύνθεσή του είναι οικεία.  […]  Στους Navajo (Anasazi, B.  Μεξικό, βλ. σχ. 78), εμφανίζεται με την προσωποποίηση του πατέρα των Δίδυμων Πολεμιστών.  Φαίνεται, επίσης, και στο χαρακτήρα του Δία.  […]  Η ουσία βρίσκεται στο γεγονός πως η χάρη που ξεχύνεται από την ηλιακή πύλη είναι η ίδια με την ενέργεια του κεραυνού, η οποία εκμηδενίζει και ταυτόχρονα παραμένει άφθαρτη:  πρόκειται για το φως του Άφθαρτου που καταστρέφει τις αυταπάτες και το οποίο είναι το ίδιο με το δημιουργικό φως.  Και αν θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε την ορολογία μιας δευτερεύουσας πολικότητας της φύσης:  η απαστράπτουσα φλόγα της ηλιακής λάμψης φαίνεται, επίσης, και στη γονιμοποιητική βροχή˙  η ενέργεια που βρίσκεται πίσω από το θεμελιακό ζεύγος των αντίθετων, φωτιά και νερό, είναι μία και η αυτή.

 Όμως, η πιο ασυνήθιστη και βαθυστόχαστη όψη του Βιρακ’ότσα, αυτής της τόσο ευγενικής περουβιανής σύλληψης του συμπαντικού θεού, είναι μια λεπτομέρεια ιδιαίτερα εξατομικευμένη:  τα δάκρυα, τα ζωντανά ύδατα, είναι τα δάκρυα του θεού. […] Η θεότητα αυτή παρέχει απλόχερα ζωή στη ζωή, παρ’ όλο που έχει πλήρη επίγνωση της μίζερης ζωής των δημιουργημάτων της, παρ’ όλο που έχει πλήρη συνείδηση των κραυγών του πόνου, της φωτιάς, της παράνοιας του πλανημένου, του αυτοκατεστραμένου, του λάγνου και οργισμένου σύμπαντος της δημιουργίας του.  […] Η ουσία του χρόνου είναι ροή, διάλυση της παροδικής ύπαρξης˙  και η ουσία της ζωής είναι χρόνος.  Με το έλεος και τη αγάπη του για τις μορφές του χρόνου, αυτός ο άνθρωπος που δημιουργεί ανθρώπους, παρέχει την υποστήριξή του στη θάλασσα της οδύνης˙  επειδή, όμως, έχει συνείδηση των πράξεών του, τα σπερματικά ύδατα της ζωής που προσφέρει είναι τα δάκρυα των ματιών του.

Το παράδοξο της δημιουργίας, η έλευση των μορφών του χρόνου από την αιωνιότητα, αποτελεί το γενετικό μυστικό του πατέρα.  Ποτέ δεν μπορεί να ερμηνευθεί με ακρίβεια.  Γι’ αυτό και κάθε θεολογικό σύστημα έχει ένα τρωτό σημείο, μία αχίλλειο πτέρνα, που ακούμπησε η μητέρα της ζωής κι έτσι ανατρέπεται η πιθανότητα της τέλειας γνώσης.  […]»

            «Βίρακ’ότσα» αποκαλούν ακόμα και σήμερα οι ινδιάνοι όσους λευκούς περιφέρονται στα μέρη τους.

[iv] Titicaca –Inti Kjarkas- (Ίνντι Κ’άρκας), τα Ιερά Ύδατα του Ηλίου, η λίμνη με τα 8.549 τετραγωνικά χιλιόμετρα σε υψόμετρο 3.820 μέτρων (!) ανάμεσα στο Περού και τη Βολιβία, είναι μία από τις υψηλότερες πλωτές λίμνες στον κόσμο.

[v] Ο Αυτοκράτορας Γουάϋνα Κ’άπακ’ (Wayna Qhapaq = Νεαρός Πλούσιος/Ισχυρός) είχε δύο γιους:  τον Waskar και τον Ataw Wallpa, τους οποίους είχε αποκτήσει από διαφορετικές συζύγους.  Ο πρώτος είχε δυνατή επιρροή στο λαό των νότιων περιοχών του βασιλείου, ενώ ο δεύτερος στο βορρά.  Τις έριδες μεταξύ των δύο ετεροθαλών αδελφών για το στέμμα εκμεταλλεύθηκαν οι Ισπανοί κατακτητές για να καταλάβουν την Κ’ακ’αμάρκα (Qaqamarka, Cajamarca), την Πρωτεύουσα του Ταουάν’τινσούγιο (Tawantinsuyo).  Είναι τραγικό το γεγονός ότι ο Ουάσκαρ (Waskar) κατέληξε αιχμάλωτος του αδελφού του, του Ατάου Γουάλλπα (Ataw Wallpa), ενώ κι εκείνος ήταν, με τη σειρά του, αιχμάλωτος του Francisco Pizarro.  Εν τέλει, στις 29 Αυγούστου του 1533, κι ενώ ο Ισπανός κατακτητής είχε λάβει τα λάφυρα σε χρυσό και σε ασήμι –που του είχε υποσχεθεί ο Ίνκα- εκτέλεσε τον Αταουάλπα (Atahualpa) δι’ απαγχονισμού.

            (Ανθολογία ποίησης των Ίνκας, εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Ηλίας Ταμπουράκης, Εκδ. Ροές, Αθήνα, 2007.)

[vi] Waka (ουάκα) σημαίνει θεοποιημένο στοιχείο της Φύσης.

[vii] León Cádogan , (Παραγουάη, 18991973): Εθνολόγος.

[viii] Το Τσάκο (Chaco), στη δυτική Παραγουάη, είναι ένα από τα πιο αφιλόξενα μέρη του πλανήτη μας. Κατά την περίοδο των βροχών, η γη πλημμυρίζει, ενώ στην εποχή της ξηρασίας ο τόπος μετατρέπεται σε ένα σκονισμένο πεδίο. Παρ’ όλο ότι καλύπτει το 60% της χώρας –και εισέρχεται σε τμήμα της Βολιβίας και της Αργεντινής, φιλοξενεί μόνο το 3% του πληθυσμού. Οι ιθαγενείς Γουαρανί (guaraní) επιβιώνουν εκεί από την προϊστορική εποχή των κυνηγών και τροφοσυλλεκτών. Από το 1920, μετανάστευσαν εκεί κάποιες κοινότητες Μενονιτών, που ασχολούνται με την αγροκαλλιέργεια.

            Το έτος 2000, η Εκκλησία της Ενώσεως (Unification Church), με επικεφαλής τον αιδεσιμότατο (!) Σουν Μιουνγκ Μουν (Sun Myung Moon) [ 문선명 ], αγόρασαν 360.000 εκτάρια γης, στα οποία περιλαμβανόταν ολόκληρη η κωμόπολη Πουέρτο Κασάδο (Puerto Casado). Οι 6.000 κάτοικοι απαίτησαν να τους παραχωρηθούν τουλάχιστον τα σπίτια τους και 5.000 εκτάρια γης.

[ix] Το μεγαλύτερο και πιο εντυπωσιακό στάδιο για το τελετουργικό παιχνίδι της μπάλας βρίσκεται στον αρχαιολογικό χώρο Τσιτσέν Ιτσά (Chichén Itzá), στο Γιουκατάν (Yucatán) του νότιου Μεξικού, που χρονολογείται από την κλασική περίοδο (550-900 μ.Χ). Η πόλη αυτή των Μάγια διέθετε οκτώ τέτοια γήπεδα, πράγμα που δείχνει τη σπουδαιότητα αυτού του τελετουργικού στην ιθαγενή κοινωνία της Μέσης Αμερικής. Σημαντική είναι και η ακουστική αυτού του μακρόστενου χώρου με τους δύο τοίχους και τις κερκίδες στις μεγαλύτερες πλευρές του παραλληλόγραμμου: η ομιλία ακούγεται σε απόσταση 135 μέτρων.

            Ανάγλυφες διακοσμήσεις δείχνουν τους παίκτες με επιγονατίδες και προστατευτικά για τους αγκώνες, να παίζουν ένα είδος καλαθοσφαίρισης, κατά την οποία προσπαθούσαν να περάσουν μίας μπάλα από καουτσούκ μέσα από ένα πέτρινο στεφάνι σε κάθετη θέση πάνω σ’ έναν από τους δύο μοναδικούς πλαϊνούς τοίχους του σταδίου, χωρίς όμως να την αγγίξουν με τα χέρια. Η ομάδα που έχανε στο παιχνίδι, θυσιαζόταν με αποκεφαλισμό προς τιμήν των θεών.

[x] Παραλλαγή του μύθου που αναφέρεται σ’ αυτήν την έκδοση του Πόπολ Βουχ. Εδώ, τα δύο αδέρφια απαιτούσαν από τους ετεροθαλείς τους αδελφούς να τους τρέφουν με πουλιά.

[xi] Άλλη μία παραλλαγή του μύθου σε σχέση με το πρωτότυπο κείμενο αυτής της έκδοσης.

[xii] Στην αραβική γλώσσα, η λέξη «Θεός» [Αλλάχ, (Allah), الله ], σχηματίζεται από το οριστικό άρθρο «αλ» ( ﻞﺃ ) και από την κτητική αντωνυμία «χου»     ( ﻩ ) στον ενικό αριθμό του αρσενικού γένους. Η λέξη μεταφράζεται κατά προσέγγισιν ως: «ο εαυτός του». Στην εβραϊκή, η λέξη «Ελοχίμ» ( אלהים ) (που βρίσκεται στον πληθυντικό), σημαίνει: «οι δυνάμεις σε ένα».

[xiii] Anasazi (Ανασάζι): Προκολομβιανός πολιτισμός της βόρειας Αμερικής, στην περιοχή του Γκραν Κάνυον (Grand Canyon) των νότιων ΗΠΑ, ο οποίος άνθισε από τους πρώτους αιώνες μ.Χ. και επιβιώνει (έστω και τουριστικά) έως σήμερα. Το όνομά τους σημαίνει «παλαιοί άνθρωποι». Στις καλές τέχνες ασχολήθηκαν με την αγγειοπλαστική. Είναι πασίγνωστα τα πολυώροφα κτίρια που κατασκεύαζαν στις εσοχές των ψηλών, απόκρημνων βράχων, και οι στρογγυλοί, ημιυπόγειοι ναοί. Δε διέθεταν σύστημα γραφής. Είχαν, όμως, γνώση του ημερολογίου· είναι φημισμένο το αστεροσκοπείο Σαν Ντάγκερ (sun dagger = το ξίφος του Ήλιου), στο φαράγγι Τσάκο (Chaco). Οι Ισπανοί κατακτητές τους ονόμαζαν πουέμπλο (pueblo), που σημαίνει: «λαός, χωριό».

[xiv] Παρατηρούμε ότι ο αφροαμερικανικός συγκρητισμός δεν έχει λάβει στοιχεία των ιθαγενών ανιμιστικών θρησκειών, και παραμένει στο περιθώριο αυτού του συσχετισμού.

[xv] Fernando Ortiz (Κούβα, 1880-1969): Ένας από τους ξεχωριστούς ανθρώπους του σύγχρονου Κουβανέζικου πνεύματος. Αφιέρωσε τη ζωή του στην «ανακάλυψη» του πολιτισμού της Καραϊβικής, γράφοντας μεγάλο αριθμό ανθρωπολογικών, λεξικογραφικών και άλλων κοινωνικών μελετών. Σημαντικό έργο του: La “tragedia” de los ñáñigos, 1950, στο οποίο συγκρίνει την κουλτούρα των Αφρικανών πρώην σκλάβων της σύγχρονης Κούβας με τον πολιτισμό της αρχαίας Ελλάδας.

Για περισσότερη συζήτηση γύρω από την ισπανική γλώσσα & τους πολιτισμούς της, επικοινωνήστε μαζί μας: Ηλίας Ταμπουράκης & Maricela Jiménez, ιδιαίτερα μαθήματα στον χώρο σας, κιν. 6951614346 & 6939777085

Advertisements

Συγκριτική Μυθολογία: Ένα παραμύθι παγκόσμιο, αλλά όχι παγκοσμιοποιημένο

1-page0001

ΕΙΣΑΓΩΓΗ [i]  

Συγκριτική Μυθολογία: [1] Ένα παραμύθι παγκόσμιο,     αλλά όχι παγκοσμιοποιημένο

 «Η αλήθεια που εμπεριέχεται σε οποιοδήποτε θρησκευτικό δόγμα είναι τόσο παραλλαγμένη και συγκαλυμμένη συστηματικά», λέει ο Ζίγκμουντ Φρόυντ[ii], «έτσι ώστε το μεγαλύτερο μέρος της Ανθρωπότητας να μην μπορεί να την αναγνωρίσει.» Αυτό ακριβώς συμβαίνει όταν εξηγούμε σ’ ένα παιδί ότι ένας πελαργός φέρνει τα μωρά στον κόσμο. Μαθαίνοντας να αποκρυπτογραφούμε τα συμβολικά γλωσσικά ιδιώματα, θα είναι ευκολότερο να κατανοήσουμε και να διαδώσουμε την αρχαία σοφία. «Μία είναι η Αλήθεια, όμως οι σοφοί της δίνουν πολλά ονόματα», γράφουν οι Βέδδες[iii]. Η θρησκεία, η φιλοσοφία, οι τέχνες, η κοινωνική δομή του ανθρώπου όλων των εποχών, κάθε τεχνολογική κι επιστημονική εφεύρεση ή ανακάλυψη, αλλά και τα όνειρα, πηγάζουν από το μαγικό κύκλο των μύθων, και είναι οι ψυχολογικές βάσεις των γλωσσών. Οι σύγχρονοι ψυχίατροι είναι οι κυρίαρχοι του βασιλείου της μυθολογίας, του μυστικισμού και της δύναμης του λόγου, λέει ο Τζόζεφ Κάμπελ[iv], ενώ ο Ιωάννης Κακριδής[v] διδάσκει ότι ο μύθος είναι μία αξία που δε χρησιμεύει, βέβαια, ως αποδεικτικό στοιχείο, αλλά ως καθαυτό ουσία και βαθμίδα της ανθρώπινης συνείδησης, η οποία τον δημιουργεί για την ολοκλήρωση και την πληρότητά της.

  1. A. Μύθοι της Λατινικής Αμερικής και της Ελλάδας:

                                                            Παράλληλες θεωρήσεις

             Για μεγάλο χρονικό διάστημα είχε διαδοθεί η ιδέα ότι οι Αμερινδοί λαοί ήταν «πρωτόγονοι ευγενείς» και αθώοι, που ζούσαν σε μία Εδέμ, και που μπορούσαν να εξαπατηθούν ανταλλάσσοντας τα χρυσοφόρα βουνά τους για μία χούφτα ψευδοκοσμημάτων με καθρεφτάκια. Εκείνοι οι αρχαίοι πολιτισμοί, όμως, που είχαν τους πυρήνες τους στις εκτενείς περιοχές που σήμερα ονομάζουμε «Μέση Αμερική»[vi] και ειδικότερα Μεξικό[vii] και Γουατεμάλα[viii], ή στις περουβιανές και βολιβιανές εκτάσεις των Άνδεων, ήταν συγκρίσιμοι με τα Ευρωπαϊκά βασίλεια της εποχής τους: ήταν οργανωμένοι σε αντίστοιχες κοινωνικές τάξεις, είχαν στρατοκρατούμενη και επεκτατική πολιτική, και διέθεταν γνώσεις αρχιτεκτονικής, αστρονομίας, ναυσιπλοΐας, μαθηματικών και άλλων επιστημών και τεχνών. Κατά την πολιτισμική σύγκρουση που επιτελέστηκε το 15ο και 16ο αι. μ.Χ., το μοναδικό πλεονέκτημα των Ισπανών και Πορτογάλων κατακτητών ήταν η οπλική τους υπεροχή έναντι των ιθαγενών.

Για να προσεγγίσουμε καλύτερα τους εναπομείναντες Μάγια (mayas) στο νότιο Μεξικό και στη Γουατεμάλα, τους Αζτέκους (aztecas) στο Μεξικό, τους Αϋμάρα (aymaras) στη Βολιβία[ix], τους Ίνκα (incas) στο Περού[x] και σ’ άλλες χώρες των Άνδεων, τους Γουαρανί (mby’a tupí-guaraní) στην Παραγουάη[xi], τους Τσίμπτσα (chibchas) στην Κολομβία[xii] και τους άλλους προκολομβιανούς λαούς της Μέσης Αμερικής, της Ζώνης της Πανανδικής Παράδοσης και των περιοχών του Αμαζονίου και της Καραϊβικής, που βρίσκονται στο περιθώριο αυτών των πολιτισμών, πρέπει να διερευνήσουμε τη μυθολογία τους, στην οποία η μοναδική ουσιαστική διαφορά από τη «Δυτική» θεώρηση επικεντρώνεται στο γεγονός ότι ο Άνθρωπος δεν αποτελεί το μέτρο των πάντων, σε αντίθεση με τον Κλεόβουλο[xiii], που δίδασκε το ρητό: «Μέτρον ἂριστον».

Η επιστήμη της Ανθρωπολογίας μιλάει για παράλληλη ανάπτυξη διαφορετικών πολιτισμών. Ο Κλωντ Λεβί Στρως (Claude Lévi-Strauss, 1908-2009), ο γαλλόφωνος ανθρωπολόγος, στο έργο του Race et histoire (1952) -Φυλή και Ιστορία, προκειμένου να αποδείξει ότι η πολιτιστική και η βιολογική διαφορετικότητα είναι δύο διακριτά πράγματα, αναφέρει ότι δύο κουλτούρες που δημιουργούν άνθρωποι, οι οποίοι ανήκουν στην ίδια φυλή, μπορεί να διαφέρουν περισσότερο μεταξύ τους από ότι δύο κουλτούρες, οι οποίες αντιστοιχούν σε ομάδες που διαφέρουν φυλετικά.

Β. Γουατεμάλα:

Μάγια, οι επιστήμονες [2]

             Ο λαός των Μάγια (maya), που σήμερα αριθμεί 6.000.000 ψυχές, αποτελεί τον υπέρτατο εκπρόσωπο των υψηλών πολιτισμών της Μέσης Αμερικής –μίας περιοχής που εκτείνεται από το κεντρικό Μεξικό, μέχρι τη βόρεια Κόστα Ρίκα[xiv]-, στην οποία οι Μάγια, τοποθετούνται μεταξύ του πορθμού του Τεγουαντεπέκ (Tehuantepec)[xv] –στο νότιο Μεξικό-, μέχρι τη βόρεια Ονδούρα[xvi]. Το Μαγιάμπ ή Μαγια’έτικ (Mayab, Maya’etik) –«η χώρα των Μάγια»- έχει αντίστοιχα δύο φυσικά περιβάλλοντα: τις (ασβεστολιθικές) πεδινές εκτάσεις του Γιουκατάν (Yucatán) –της «χώρας της γαλοπούλας[xvii] και του ελαφιού[xviii]»- με τα πολυάριθμα πηγάδια τζόνοτ (dzonot)[xix] -στο νότιο Μεξικό- και τα (ηφαιστειογενή) υψίπεδα του Κουτσουματάν (Cuchumatán)[xx] –το «βασίλειο του Κάτω Κόσμου»-, στη βόρεια Γουατεμάλα, όπου γράφτηκε το Πόπολ Βουχ.

Η ιστορία τους χωρίζεται σε εννέα περιόδους: την αρχαϊκή (3.000 – 1.800 π.Χ.), την πρώιμη προκλασική (1.800 – 1.000 π.Χ.), τη μέση προκλασική (1.000 – 300 π.Χ.), την ύστερη προκλασική (300 π.Χ. – 250 μ.Χ.), την πρώιμη κλασική (250 – 600 μ.Χ.), την ύστερη κλασική (600 – 800 μ.Χ.), την τελική κλασική (800 – 925 μ.Χ.), την πρώιμη μετακλασική (925 – 1.200 μ.Χ.) και την ύστερη μετακλασική (1200 – 1530 μ.Χ.)[xxi]. Κατά την πρώτη περίοδο, εμφανίζονται οι ομάδες κυνηγών, αλιέων και τροφοσυλλεκτών, ενώ η απαρχές της ζωής σε χωριά, η κοινωνική διαστρωμάτωση και οι τέχνες, όπως η αγγειοπλαστική και η γλυπτική ειδωλίων ξεκινούν στη δεύτερη. Τότε λαμβάνουν και τις επιρροές των Ολμέκων (olmecas)[xxii] –του «μητρικού» πολιτισμού της Μέσης Αμερικής, ο οποίος βάσιζε την οικονομία του στο ελαστικό κόμμι (καουτσούκ, ακόρεστος υδρογονάνθρακας, πολυμερές του ισοπρενίου, γαλάκτωμα latex). Οι Μάγια των πεδινών εκτάσεων του Γιουκατάν αρχίζουν ν’ αναπτύσσονται στην τρίτη περίοδο, και στην τέταρτη -την ύστερη προκλασική-, εμφανίζεται η πρώτη χρονολογημένη στήλη στο Τικάλ (Tikal)[xxiii] της βορειοανατολικής Γουατεμάλας. Τότε επιτελείται και η μαζική οικοδόμηση των πυραμίδων, ενώ αναπτύσσεται η ιερογλυφική γραφή και το ημερολόγιο. Ένας άλλος σημαντικός πολιτισμός, εκείνος του Τεοτιγουακάν (Teotihuacán)[xxiv], επιρρέασε τους Μάγια κατά την πέμπτη περίοδό τους. Το βασίλειο του Πακάλ (Pakal)[xxv], στο Παλένκε (Palenque)[xxvi] του νοτιοανατολικού Μεξικού, σηματοδοτεί το απόγειο αυτού του πολιτισμού, ενώ οι Τολτέκοι (toltecas)[xxvii] φτάνουν στο Γιουκατάν όταν ο κλασικός πολιτισμός των Μάγια καταρρέει, γύρω στο έτος 900 μ.Χ. Τότε ιδρύεται το βασίλειο του Πετέν (Ιτσά) [Petén (Itzá)] στη βορειοανατολική Γουατεμάλα, και δημιουργούνται οι θαυμάσιες τοιχογραφίες του Μποναμπάκ (Bonampak)[xxviii] στο νότιο Μεξικό. Αυτή η εισβολή συσχετίζεται με τη μυθική ηγεσία του Φτερωτού Φιδιού Κουκουλκ’άν (Kukulk’an). Την πέμπτη και τελευταία περίοδο, από το 1.200, έως και την άφιξη των Ισπανών κατακτητών το 1530, ιδρύονται πόλεις-κράτη στα υψίπεδα της Γουατεμάλας, όπως εκείνα των Κακτσικέλ (Kaqchiquel) και των εχθρών τους των Κ’ιτσέ (K’iché) –οι οποίοι συγκέντρωσαν όλη την προφορική παράδοση των χιλιετηρίδων, και την κατέγραψαν στην ιερή τους «Βίβλο», το Πόπολ Βουχ (Pópol Wuj).

Μία άλλη σημαίνουσα προσωπικότητα της ημι-μυθικής κοινωνίας των Μάγια ήταν ο Αχ-Κακάου (Aj-Kakaw) -ο βασιλιάς και κύριος του κακάο. Είναι, επομένως κατανοητό ότι αυτός ο αστικός πολιτισμός βάσιζε την οικονομία του στην αγροκαλλιέργεια. Το καλαμπόκι, που καλλιεργούν μέχρι και σήμερα στις μίλπας (milpas), θεωρείται μία από τις πολιτισμικές/θεϊκές υπερτροφές των μεσοαμερικανών ιθαγενών. Η αρχαία πεντάδα του καλαμποκιού, του κακάο[xxix], του κουκιού, της καυτερής πιπεριάς[xxx] και της κολοκύθας, αποτελούσαν τις επί μέρους κουλτούρες, που –σαν παζλ- σχημάτιζαν τον πολύχρωμο χάρτη του πολιτισμού των Μάγια.

Στην αρχιτεκτονική, οι Μάγια διακρίθηκαν στην κατασκευή πυραμίδων[xxxi], τις οποίες διακοσμούσαν με ανάγλυφα στιλιζαρισμένα ιδεογράμματα. Είναι, επίσης, εκπληκτικές οι τοιχογραφίες στο Μποναμπάκ του νότιου Μεξικού. Πανέμορφα είναι και τα κοσμήματα από πράσινο νεφρίτη και ιαδεΐτη (jade), ο οποίος ήταν πολύτιμος σ’ εκείνη την κοινωνία. Είναι, όμως, μύθος το ότι είχαν ολόκληρες χρυσές πόλεις. Αντίθετα, το χρυσάφι το εισήγαγαν από άλλους ιθαγενείς λαούς της Αμερικανικής ηπείρου. Ίσως πρόκειται λοιπόν, για έναν μύθο που επιβίωσε από την εποχή των Ισπανών κατακτητών του 16ου αι., οι οποίοι αναζητούσαν το Ελ Δοράδο (El Dorado), τη «Χρυσή Πολιτεία της Ζούγκλας».

(Βλ. σχ. 10, 12 & 61.)

Εκτός όμως από τις τέχνες, ανέπτυξαν και τις επιστήμες, για τη μελέτη

των οποίων, δημιούργησαν και μία «ιερογλυφική» γραφή με λογογράμματα, δηλαδή «εικόνες-κείμενα». Σημαντική πρόοδος της αρχαιολογίας, και συγκεκριμένα της επιγραφικής, μας επιτρέπει σήμερα να διαβάσουμε περίπου το 85% του συνόλου των κειμένων που διασώθηκαν χαραγμένα στα ιερατικά και ανακτορικά κτίρια.[xxxii] Αυτό σημαίνει ότι οι Μάγια είναι ο μοναδικός ιστορικός πολιτισμός του Νέου Κόσμου: οι γραπτές μαρτυρίες[xxxiii] ανάγονται στον 3ο αι. μ.Χ.[xxxiv] Έτσι, η ιστορία αυτού του γοητευτικού λαού είναι χαραγμένη πάνω στα μνημεία του.

Οι Μάγια χρησιμοποιούσαν τρία αριθμητικά σύμβολα: την κουκίδα για το ένα, τη γραμμή για το πέντε κι ένα στιλιζαρισμένο όστρακο για το μηδέν. Το μαθηματικό τους σύστημα ήταν εικοσαδικό. Η γνώση της έννοιας του μηδέν σηματοδοτεί το υψηλό επιστημονικό πνεύμα αυτού του πολιτισμού.

Η αστρονομία –που τότε ήταν ακόμη αστρολογία- ήταν η σημαντικότερη ασχολία της άρχουσας κάστας των ιερέων. Μπορούσαν να προβλέπουν τις εκλείψεις του Ηλίου της Σελήνης και της Αφροδίτης[xxxv]. Υπολόγιζαν το χρόνο με τρεις τρόπους:

α.  ιερά έτη τσoλ κ’ιν (tzol k’in)[xxxvi] με 13 μήνες των 20 ημερών κ’ιν (k’in) = 260 ημέρες,

β. ηλιακά «κοίλα» έτη χάαμπ (jaab) με 18 μήνες των 20 ημερών = 360 ημέρες, τις οποίες ακολουθούσε μία αποφράδα περίοδος ουάγιεμπ (wayeb’) των 5 ημερών.

Πίστευαν ότι η τελευταία ημέρα του κάθε μήνα ήταν το μέσον με το οποίο το μέλλον (κι όχι το παρελθόν) επηρεάζει το παρόν.

γ.    ενότητες της 1, 20, 360, 7.200 και 144.000 ημερών.

(Βλ. σχ. 31)

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΤΣΟΛ Κ’ΙΝ

No. 1
ΟΝΟΜΑ

ΗΜΕΡΑΣ

ΛΟΓΟΓΡΑΜΜΑ

ΣΕ ΠΕΤΡΑ

ΣΕ ΚΩΔΙΚΑ (1) ΓΛΩΣΣΑ ΤΟΥ

ΓΙΟΥΚΑΤΑΝ

(ΜΕΞΙΚΟ)

ΚΛΑΣΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΝΟΙΕΣ & ΘΕΟΙ ΓΛΩΣΣΑ

ΜΑΓΙΑ

ΚΙΤΣΕ

(ΓΟΥΑΤΕΜΑΛΑ)

01 Ίμις Imix Imix (?) / Ha’ (?) Man (Μαν) = Γη. Κροκόδειλος = το ερπετοειδές σώμα της Γης, ο Κόσμος, νούφαρο. Imox
02 Ικ’ Ik Ik’ Chaac (Τσάακ) = Βροχή. Άνεμος, πνοή, ζωή, βία. Iq’
03 ΄Ακ’μπ’αλ Akbal Ak’b’al (?) B’alam (Μπ’αλάμ) = Ιαγουάρος. Το βασίλειο του  νυχτερινού ταξιδιού του  θεού Ήλιου, ο Οίκος  του Σκότους, ο Κάτω Κόσμος, αυγή. Aq’ab’al
04 Κ’αν Kan K’an (?) Ah-Min (Αχ-Μιν) = Καλαμπόκι. Ο Κύριος του νεαρού καλαμποκιού που φέρνει  αφθονία,  ωριμότητα. Ερπετό, δίχτυ. K’at
05 Τσικτσάν Chikchán (άγνωστο) Chikchán (Τσικτσάν) = Ουράνιο κοσμικό φίδι. (2). Kan
06 Κιμί Kimí Cham (?) Yum-Kimí (Γιούμ-Κιμί) = Θάνατος, αναγέννηση. Kamé
07 Μάνικ Manik Manich’ (?) Ελάφι, σύμβολο του θεού του κυνηγιού. Kej
08 Λαμάτ Lamat Ek’ (?) Lajun Chan (Λαχούν Τσαν) = Πλανήτης Αφροδίτη. Κουνέλι, (3) ηλιοβασίλεμα. Q’anil
09 Μούλουκ Muluk (άγνωστο) Νερό που συμβολίζεται από τον πράσινο νεφρίτη (jade), (4), προσφορά στους θεούς των υδάτων, ψάρι. Toj
10 Οκ Ok (άγνωστο) Σκύλος, οδηγός του Ήλιου κατά το νυχτερινό του ταξίδι στον Κάτω Κόσμο. Tz’i’
11 Τσουέν Chuwén (άγνωστο) Πίθηκος, θεός των τεχνών και της γνώσης, νήμα. B’atz’
12 Εμπ Eb (άγνωστο) Χόρτο που συσχετίζεται με τη βροχή, καταιγίδα, σημείο. E’
13 Μπεν Ben (άγνωστο) Πράσινο καλαμπόκι, αυτός που φροντίζει για την ανάπτυξη του σπόρου και του ανθρώπου, καλάμι, αφθονία. Aj
14 Ις Ix Hix (?) Ιαγουάρος, ο νυκτερινός Ήλιος, καλαμπόκι (5). I´x, B’alam
15 Μεν Men (άγνωστο) Ix Chbel-Yaax (Ις Τσμπέλ-Γιάας) = σελήνη, αετός, πτηνό, σοφός. Tzik’in
16 Κιμπ Kib (άγνωστο) Κουκουβάγια, γύπας, πτηνά του θανάτου της ημέρας και της νύχτας, κερί, ψυχή, έντομο. Ajmaq
17 Καμπάν Kabán Chab’ (?) Γη, σεισμός, ισχυρή δύναμη, εποχή, ευφυΐα, σοφία, γνώση. No’j
18 Ετσνάμπ Etznab (άγνωστο) Ημέρα ανθρωποθυσιών. Τελετουργικό μαχαίρι ή  και καθρέπτης από οψιδιανό. (6) Tijax
19 Καουάκ Kawak (άγνωστο) Καταιγίδα, Ουράνιο Φίδι-Δράκος (7), θεοί της βροντής και του κεραυνού. Kawoq
20 Αχάου Ahau Ajaw Κύριος, ο θεός Ήλιος, Κάτοχος του Φυσοκάλαμου, Ύψιστος. Ajpu
(1)   Κώδικες (códices) ονομάζονται τα χειρόγραφα, εικονογραφημένα βιβλία των πολιτισμών της Μέσης Αμερικής από φυτικό χαρτί. (Βλ. σχ. 33)

(2)  Ο πολιτισμικός ήρωας, θεός και βασιλιάς Kukulk’an. (Βλ. σχόλιο 42☼).

(3)   Σύμβολο της δυαδικότητας, λόγω των χωρισμένων στα δύο χειλιών του. Η λαγωχειλία ήταν ένα ταμπού αντίστοιχο εκείνου των Δίδυμων Ημίθεων Ηρώων. (Βλ. σχ. 44).

(4)   Είδος πέτρας, πολύτιμης για τους Μάγια.

(5)   Πολλά σύμβολα επαναλαμβάνονται. Αυτό,  όμως, είναι φαινομενικό: στις παραδοσιακές κοινωνίες, υπάρχουν πολλές διαφορετικές λέξεις, οι οποίες  χαρακτηρίζουν το κύριο συστατικό του πολιτισμού, ανάλογα με το είδος, μέγεθος, σχήμα, χρώμα, τη  γεύση ή  τη μυρωδιά και γενικά, την ιδιότητα ή ποιότητα, π.χ.: νεαρό καλαμπόκι, κίτρινο καλαμπόκι, κλπ… (151☼☼)

(6)   Ο οψιδιανός ή οψιανός (opsiano lapide) είναι ένα είδος ηφαιστειακής πέτρας, μαύρης, γυαλιστερής και πολύ κοφτερής, με την οποία οι ιθαγενείς της Μέσης Αμερικής  κατασκεύαζαν τα τελετουργικά μαχαίρια για τις ανθρωποθυσίες.

(7)   Ο Κουκουλκ’άν/Γκ’ουκουμάτς (Kukulk’an/K’ukumatz) των Μάγια και ο Κετσαλκόατλ  (Quetzalcóatl) των Αζτέκων, δηλαδή  το θεϊκό φτερωτό φίδι, παρουσιάζει  κοινά πολιτισμικά στοιχεία με τον κινέζικο δράκο. (Βλ. σχ. 42☼ στο παράρτημα και σχόλιο 2 αυτού του πίνακα). Οι κινέζικοι δράκοι (   lóng) ήταν στενά συνδεδεμένοι με το στοιχείο του νερού και επομένως, των καιρικών φαινομένων. Ως κυβερνήτες των ποταμών, λιμνών και θαλασσών, απεικονίζονταν ανθρωπομορφικά, με αυτοκρατορικά ενδύματα. Τέσσερεις δράκοι συμβόλιζαν επίσης τα σημεία του ορίζοντα: την Ανατολική και  τη Νότια Σινική Θάλασσα, το Δυτικό Ινδικό Ωκεανό και τη Βόρεια Λίμνη Βαϊκάλη. Έτσι, οι Κινέζοι τους αφιέρωναν ναούς και θυσίες.

☼ Γενικά, παρατηρούμε ότι ένα λογόγραμμα των Μάγια (όπως και ένα κινέζικο ιδεόγραμμα χαν ζι [ 漢字 hànzì]), μπορεί να έχει διάφορες –και πολλές φορές αντίθετες μεταξύ τους- έννοιες.

 

Πολλά από τα παραπάνω προσωποποιημένα ιερά σύμβολα έχουν πρωταγωνιστικούς ρόλους στις ιστορίες του Πόπολ Βουχ.

Ο ημερολογιακός κύκλος περιλάμβανε 52 έτη και αποτελείτο από 3 αντιμετατιθέμενους κύκλους. Ο ένας είχε 20 ημέρες με διαφορετικά ονόματα. Η κάθε ημέρα ήταν προάγγελος ενός οιωνού, έτσι ώστε η αναπόδραστη αλληλουχία των ημερών να λειτουργούσε σαν μία μηχανή που φανέρωνε συνεχώς τα μελλούμενα και το πεπρωμένο των ανθρώπων. Ο δεύτερος κύκλος ήταν αριθμημένος από το 1 έως το 13. Ο μεγάλος κύκλος περιστρεφόταν αριστερόστροφα, ενώ ο μικρός δεξιόστροφα. Έτσι, η ίδια ημέρα εμφανιζόταν με διαφορετικούς αριθμούς. Για να εμφανιστεί ο ίδιος συνδυασμός ημέρας και αριθμού, χρειαζόταν 52 περιστροφές. Ο τρίτος κύκλος είχε 13 μήνες.

Ο χρόνος ξεκινά για τους Μάγια την 0.0.0.0.0. 4 Αχάου (Ajaw) 8 Κουμκ’ού (Kumk’u), δηλαδή στις 13 Αυγούστου του έτους 3.114 π.Χ., και σύμφωνα με τις αρχαίες προφητείες, την 13.0.0.0.0. 4 Αχάου 3 Καν Κιν (Kan K’in), δηλαδή στις 21 Δεκεμβρίου του έτους 2012 μ.Χ., ο Κόσμος μας θα δώσει τη θέση του σ’ ένα νέο κύκλο ύπαρξης.

Οι Μάγια γνώριζαν επίσης το ζωδιακό κύκλο.

Στον παρακάτω πίνακα εμφανίζονται οι ζωδιακοί συμβολισμοί:

ΙΕΡΟΓΛΥΦΙΚΟ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΣΥΜΒΟΛΟ
       
Κόκκινος Δράκος Imix Τρέφει Γέννηση
Λευκός Άνεμος Ik’ Επικοινωνεί Πνεύμα
Μπλε Νύχτα Ak’b’al Ονειρεύεται Πλούτος
Κίτρινος Σπόρος K’an Εστιάζει, συγκεντρώνει Πληθώρα
Κόκκινο Φίδι Chikchán Επιβιώνει Άνθιση, Αναπαραγωγή
Λευκός Σύνδεσμος των Κόσμων Kimí Ισορροπεί Θάνατος, Αναγέννηση
Μπλε Χέρι Manik’ Γνωρίζει Συνειδητοποίηση, Πραγματοποίηση
Κίτρινο Άστρο Lamat Ενσταλάζει ομορφιά Κομψότητα
Κόκκινη Σελήνη Muluk Καθαρίζει Οικουμενικά Ύδατα
Λευκός Σκύλος Ok Αγαπά Καρδιά
Μπλε Πίθηκος Chuwén Παίζει Μαγεία
Κίτρινος Άνθρωπος Eb Επιρρεάζει Ελεύθερη βούληση
Κόκκινος Ταξιδευτής των Ουρανών Ben Εξερευνά Χώρος, Διάστημα
Λευκός Μάγος Ix Γοητεύει Αιωνιότητα
Μπλε Αετός Men Δημιουργεί Όραμα
Κίτρινος Πολεμιστής Kib Διερευνά Ευφυΐα
Κόκκινη Γη Kabán Αναπτύσσεται Ναυσιπλοΐα
Λευκός Καθρέφτης από οψιδιανό Etznab Αναλογίζεται, προβληματίζεται Κορεσμός
Μπλε Καταιγίδα Kayak Καταλύει Αυτοδημιουργία
Κίτρινος Ήλιος Ahau Φωτίζει Οικουμενική Φωτιά

Βέβαια, στις γεωγραφικές συντεταγμένες 14° 42′ Β y 15 °N Β –όπου βρίσκεται ο κόσμος των Μάγια-, ο Ήλιος φτάνει στο ζενίθ στις 12 Αυγούστου και στις 30 Απριλίου, σ’ ένα διάστημα των 260 ημερών. Αυτό το γεγονός, σε συνδυασμό με το ότι κάθε περίοδος των 260 ημερών ακολουθείται από μία άλλη των 105, και επίσης με τον παράγοντα της μετατόπισης των αστερισμών στο ουράνιο στερέωμα κατά την πάροδο των αιώνων, καθιστά δύσκολη την αντιστοίχηση του ζωδιακού κύκλου σ’ εμάς εδώ, στην Ευρώπη. Όμως σε περιοχές της Γουατεμάλας χρησιμοποιείται ακόμη και στην εποχή μας για την καλλιέργεια του καλαμποκιού από τους απογόνους ιθαγενείς των Μάγια.

Η ιδέα των κυκλικών δημιουργιών και καταστροφών της Φύσης και της Ανθρωπότητας είναι τυπικό γνώρισμα των μεσοαμερικανικών –και όχι μόνο[xxxvii]– θρησκειών.

Όταν έφτασαν οι Ισπανοί κατακτητές στην περιοχή του Γιουκατάν και της Γουατεμάλας, οι Μάγια δεν αποτελούσαν έναν πολιτισμικά ενωμένο λαό.  Υπήρχαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των φυλών, τόσο στην πολιτική διοίκηση, όσο και στον ημερολογιακό κύκλο και στη θρησκεία. Η θρησκεία των Μάγια ήταν συνυφασμένη με την αστρονομία. Κάθε αστρονομικός/αστρολογικός θεός που έδινε το όνομά του σε χρονικές περιόδους, όταν πέθαινε είχε μία μετενσάρκωση στον Κάτω Κόσμο, περνώντας έτσι κάτω από τη Γη για να εμφανιστεί και πάλι στον ανατολικό ουρανό.

Για να κατανοήσουμε αυτές τις χρονικές περιόδους, παραθέτουμε στη συνέχεια έναν πίνακα των μηνών των Μάγια.

 

Μήνες (winal)
Ποπ (Pop) Ψάθα
Ουό (Wo)  Μαύρη συγκυρία
Σιπ (Zip) Κόκκινη συγκυρία
Σοτς’ (Zotz’) Νυχτερίδα
[Τ]σέκ[ος] ([T]zek[os])  = ?
Σουλ (Xul) Σκύλος
Γιας Κιν (Yax K’in) Νέος Ήλιος
Μολ (Mol) Νερό
Τσ’εν (Ch’en) Μαύρη καταιγίδα
Γιαξ (Yax) Πράσινη καταιγίδα
Σακ (Zak) Λευκή καταιγίδα
Κεχ (Kej) Κόκκινη καταιγίδα
Μακ (Mak) Κλεισμένο
Κ’αν Κ’ιν (K’an K’in) Κίτρινος Ήλιος
Μοουάν (Muwán) Κουκουβάγια
Πας (Pax) Περίοδος σποράς
Κ’αγιάμπ’ (K’ayab’) Χελώνα
Κουμκ’ού (Kumk’u) Σιταποθήκη
– – –
Ουαγιέμπ’ (Wayeb’) 5 αποφράδες ημέρες

Κατά τον μήνα Ποπ (Pop), γιόρταζαν την αρχή του έτους, ανανεώνοντας τα υλικά αγαθά τους και απέχοντας από την κατανάλωση αλατιού και πιπεριάς, όπως και από τη σεξουαλική επαφή.

Στο μήνα Ουό (Wo), γινόταν οι γιορτές προς τιμήν των ιερέων και των μάγων· έκαιγαν λιβάνι κοπάλ στο θεό  Κ’ινίτς Αχάου Ιτσαμνά (K’initz Ajaw Itzamná), ο οποίος θεωρείτο ως ο Υπέρτατος Ιερέας. Ράντιζαν τα ιερά κείμενα με «παρθένο ύδωρ», ένα είδος αγιασμού, τον οποίον έφερναν από βουνά όπου ίσχυε το άβατο για τις γυναίκες, και ο ιερέας έκανε προβλέψεις για το μέλλον.

Την περίοδο του μήνα Σιπ (Zip), οι ιερείς μαζί με τις γυναίκες τους τιμούσαν τη θεά Ις Τσέλ (Ix Chel) κι έκαναν επικλήσεις στον Ιτσαμνά, το Σιτμπολοντούν (Citbolontun) και τον Αχάου Τσαμαχέτς (Ajaw Chamajetz), το θεό της ιατρικής. Την έβδομη ημέρα του ίδιου μήνα καλούσαν με τελετουργικούς χορούς τις θεότητες του κυνηγιού: Αχ-Κανκούμ (Aj-Kankum), Σουχουισίμπ Σιπιταμπάϊ (Zujuyzib Zipitabai) και άλλους. Οι χορευτές εμφανίζονταν με κεφαλές ελαφιών βαμμένες θαλασσί. Ο εορταστικός μήνας έκλεινε με τελετές για τους θεούς της αλιείας Αμπκακνεσόι (Abkaknexoi), Αμππούα (Abpua) και Αχ-Σιτσαμαλκούν (Aj-Citzamalkun).

Ο Σοτς’ (Zotz’) ήταν ο μήνας των μελισσοκόμων.

Κατά το μήνα [T]σέκ[ος] ([T]zek[os]) δεν επιτρεπόταν να χυθεί αίμα. Οι τέσσερις θεοί Μπακάμπ (bakab), είχαν τότε την τιμητική τους. Τους προσέφεραν, λοιπόν, γλυκίσματα από μέλι κι έπιναν μπάλτσε (balche) -ένα οινοπνευματώδες ποτό, το οποίο έπαιρναν από το φλοιό του κορμού του δέντρου Lonchucarpus violaceus.

Στο μήνα Σουλ (Xul) –ο οποίος ήταν αφιερωμένος στον Κουκουλκ’άν (Kukulk’an), δηλαδή το Φτερωτό Φίδι-, τιμούσαν τον αρχηγό του στρατού.

Την περίοδο του μήνα Γιας K’ιν (Yax K’in), έβαφαν τα εργαλεία όλων των τεχνιτών και αγροτών με μία ανοιχτόχρωμη μπλε μπογιά, και αφού συγκέντρωναν τα παιδιά στην κεντρική πλατεία, τους έδιναν συμβολικά μερικά μικρά χτυπήματα στους καρπούς των χεριών, για να γίνουν ικανοί τεχνίτες.

Κατά το μήνα Μολ (Mol), οι μελισσοκόμοι προσεύχονταν στους θεούς για να έχει η γη τους πολλά και καλά λουλούδια. Γιόρταζαν τρυπώντας τα αφτιά τους με ένα αγκάθι του κάκτου μαγγέυ (maguey – agave americana) και βγάζοντας από εκεί αίμα.

Ο Τσ’εν (Ch’en) κι ο Γιας (Yax) ήταν οι μήνες της ανακαίνισης των ναών. Τιμούσαν, τότε, τους θεούς του καλαμποκιού.

Στο μήνα Σακ (Zak) εξευμένιζαν τους θεούς. Η μόνη αιματοχυσία που γινόταν αποδεκτή από τους θεούς ήταν εκείνη της ανθρωποθυσίας. Έτσι, όταν πήγαιναν για κυνήγι, έκαιγαν λιβάνι κοπάλ (copalli) στους θεούς, και άλειφαν τα πρόσωπα των ειδώλων τους με το αίμα από την καρδιά του σκοτωμένου ζώου.

Η γιορτή του μήνα Κεχ (Kej) ήταν κινητή· τότε γιόρταζαν μεθώντας και προσφέροντας αγαθά στους θεούς.

Στο μήνα Μακ (Mak), τα γηραιά μέλη της κοινωνίας Μάγια πραγματοποιούσαν την τελετή του «θανάτου της φωτιάς»: έκαιγαν καρδιές πουλιών και άλλων ζώων. Έβαφαν, επίσης, μπλε, τα πρώτα σκαλοπάτια των πυραμίδων-ναών.

Η περίοδος του μήνα Μοουάν (Muwán), αντιστοιχούσε στη γιορτή του κακάο. Θυσίαζαν ένα σκύλο αλειμμένο με κακάο και πρόσφεραν στους θεούς ιγουάνες (σαύρες iguana) βαμμένες μπλε και φτερά πουλιών.

Ο Πας (Pax) ήταν ο μήνας εορτασμού των στρατιωτικών θριάμβων.

Τέλος, κατά τους μήνες Κ’αϋάμπ’ (K’ayab’) και Κουμκ’ού (Kumk’u), προετοιμάζονταν για την αποφράδα περίοδο Ουαγιέμπ’ (Wayeb’)των 5 ημερών.

Ας αφήσουμε, όμως, το Πόπολ Βουχ -τη «Βίβλο των Μάγια»- να μας παρουσιάσει στα επόμενα κεφάλαια την γοητευτική Δημιουργία του Κόσμου της και των μαγικο-θρησκευτικών τελετουργιών.

☼☼☼

            Σύγχρονοι μελετητές[xxxviii], αναλύοντας χάρτες διαφόρων πόλεων των Μάγια, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι παρουσιάζουν ένα συγκεκριμένο σχήμα, που ονομάζεται μορφοκλασματικό πρότυπο. Για να κατανοήσουμε τη λειτουργία του, θα πρέπει να λάβουμε ως παράδειγμα το φυτό που λέγεται φτέρη: το κάθε κλαδάκι της μοιάζει με μία μικρότερη φτέρη, η οποία επίσης αποτελείται από άλλες μικρότερες διακλαδώσεις –ίδιες με τις προηγούμενες. Λειτουργεί, δηλαδή, σαν το τρίγωνο του Σιερπίνσκι[xxxix]. Έτσι, σύμφωνα με τον αριθμό των οικισμών σε κάθε πόλη και τη γεωγραφική τους κατανομή, σχηματίζονται (επαναλαμβανόμενα) μορφοκλασματικά πρότυπα στους χάρτες των αρχαίων πόλεων. Αυτά έχουν ένα συντελεστή που δείχνει την ταχύτητα της κλιμάκωσης του σχήματος της αυτο-ομοιότητας: όσο μικρότερα είναι τα άλματα ανάπτυξης κάθε νέου επιπέδου, τόσο μεγαλύτερο είναι το μορφοκλασματικό μέγεθος. Αυτά τα μεγέθη αλλαγών προκαλούνται από διάφορους παράγοντες: είτε από φυσικά φαινόμενα, είτε από ανθρώπινες αιτίες, όπως δασικές πυρκαγιές ή πόλεμοι, αντίστοιχα.

Τα φαινόμενα αυτά έχουν ως συνέπεια την αυτο-οργανωμένη κρισιμότητα από πλευράς του ανθρώπινου δυναμικού. Μία τέτοια αντίδραση μπορούμε να την κατανοήσουμε, αν πάρουμε ως παράδειγμα τις συσπάσεις τοκετού μίας εγκύου, ή τις αντιδράσεις ενός πληθυσμού μετά από έναν σεισμό. Πρόκειται, λοιπόν, για μία προοδευτικά αυξανόμενη αστάθεια, η οποία –όταν φτάσει στο μέγιστο σημείο- κάνει το σύστημα να επανέρχεται σε μία πιο σταθερή δομή. Είναι, δηλαδή, σαν ένα λοφάκι από άμμο, το οποίο αυξάνει το μέγεθός του κάθε φορά που του προσθέτουμε έναν κόκκο. Από κάποιο σημείο κι έπειτα, γίνονται στις πλαγιές του μικρές κατολισθήσεις, που μειώνουν τη γωνία κλίσης του λόφου. Όμως, ο τελευταίος κόκκος θα προκαλέσει μία τελική, μεγάλου μεγέθους κατολίσθηση. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, στα κοινωνικά συστήματα αυτο-οργανωμένης κρισιμότητας, μία αιτία φαινομενικά ασήμαντη, μπορεί να επιφέρει δραματικές επιπτώσεις, ακόμη και την πτώση ενός ολόκληρου πολιτισμού.

Έτσι, η μεγάλης κλίμακας κατανομή των οικισμών των Μάγια –μετά από επαναλαμβανόμενους πολέμους, κατακερματισμούς των τοπικών βασιλείων κι επανένωσης των πόλεων-κρατών-, επέφερε μία αυτο-οργανωμένη κρισιμότητα στην κοινωνία του Γιουκατάν, η οποία προκάλεσε την κατάρρευση του πολιτισμού τους.

Πολιτικές και οικονομικές ήταν, επομένως, οι αιτίες της πτώσης των Μάγια πριν από την άφιξη των Ισπανών κατακτητών του 16ου αι. Οι μελέτες αυτές απέδειξαν ότι όταν η χρήση της γης, το εμπόριο, η διακυβέρνηση και η εργασία είναι βελτιστοποιημένα κατά το μέγιστο και το κοινωνικό σύστημα δεν παρουσιάζει κενά, τότε το μορφοκλασματικό μέγεθος φτάνει στο 2, πράγμα που σημαίνει μία επερχόμενη καταστροφή.

Παρόμοιες μελέτες έγιναν και στον αρχαιολογικό χώρο της Σπάρτης, στην Ελλάδα. Εκεί, το μορφοκλασματικό μέγεθος κατά το έτος 600 π.Χ., άγγιζε το 0,7, ενώ 1.299 χρόνια αργότερα, έφτασε στο 1. Αυτό έδειξε στους Βρετανούς επιστήμονες  Γ. Καβάνα και Ρ. Λάξτον ότι υπήρξαν μεγάλες αλλαγές στη διακυβέρνηση, οι οποίες επέφεραν σταδιακά μία πιο σταθερή και δίκαιη κοινωνία στη Λακωνία.

 

  1. I. Κοσμογονία:

            Η δημιουργία του χωροχρόνου

 

            Πολιτισμοί που στηρίζουν την πίστη ότι πριν τη Δημιουργία τους υπήρχε το Χάος, ή διαδοχικοί Κόσμοι παρελθόντων, παρόντων ή μελλοντικών χρόνων, έχουν εμφανιστεί κι από τις δύο πλευρές του «βάλτου» -όπως κάποιοι μιγάδες της Αμερικής συνηθίζουν ν’ αποκαλούν τον Ατλαντικό Ωκεανό: «el otro lado del charco». Οικουμενικές καταστροφές που προκαλούνται από τα θεμελιώδη στοιχεία της Φύσης, έχουν διεγείρει το θεϊκό νου –που δεν είναι άλλος από τον ίδιο τον ανθρώπινο- να πειραματιστεί με τις ζωτικές ουσίες, για να κατορθώσει υλικές και πνευματικές αναγεννήσεις της Ανθρωπότητας.

Οι δημιουργοί και ιδρυτικοί πυρήνες δίνουν σχεδόν πάντα τη θέση τους σε θεϊκούς αυτοκράτορες, που εκπροσωπούν τις συντηρητικές δυνάμεις του σύμπαντος. Πρόκειται για πνεύματα που μετουσιώνονται σύμφωνα με την ψυχοσύνθεση του ανθρώπου που τα διατηρεί. Οι θεοί είναι αυτοί που ρίχνουν τους Ήρωες στην πορεία των δοκιμασιών, τους οδηγούν στο κατώφλι του Κάτω Κόσμου, και τους ενθαρρύνουν ν’ αποτολμήσουν μία εποικοδομητική επάνοδο στο γήινο Κόσμο του λαού τους.

Ο διαπολιτισμικός Ήρωας είναι ο ομφαλός του μικρόκοσμού

του. Είναι ο διαμεσολαβητής ανάμεσα σε δύο Κόσμους και δωρητής αγαθών στην Ανθρωπότητα. Πολεμιστής, εραστής, τύραννος και σωτήρας, είναι ταυτόσημος με όλα τα άτομα κάθε κοινωνικού συνόλου. Ολόκληρο αυτό το κοσμογονικό/θεογονικό και ηρωικό σύστημα, έχει τις ρίζες του στη μετουσίωση της υλικής και πνευματικής θυσίας.

Στις μυθολογίες του κόσμου, συνήθως η Κοσμογονία και ο Κατακλυσμός αποτελούν δύο αλληλένδετους αλλά διακριτούς κύκλους. Σε αυτήν την σύντομη ανάλυση, τοποθετούμε αυτά τα δύο στοιχεία μαζί, εφ’όσον ο Κατακλυσμός συμβολίζει την αναδημιουργία.

  1. Πόπολ Βουχ,

Η Βίβλος των Μάγια της Γουατεμάλας

 Το χειρόγραφο του Πόπολ Βουχ (Pópol Wuj)[xl], σε γλώσσα κ’ιτσέ-μάγια (k’í-tzè maya), πρωτομεταφράστηκε από το μοναχό Φρανθίσκο Δε Χιμένεθ (Francisco de Ximénez)[xli] και σημαίνει: «Βιβλίο των Συμβουλών», ή «Βιβλίο της Κοινότητας». Αποτελεί μία προσπάθεια του αρχαίου Ανθρώπου να εξηγήσει την προέλευση του Κόσμου, των φαινομένων της Φύσης και του πολιτισμού και είναι γεμάτο με μεταφορικούς και συμβολικούς όρους του εσωτερισμού, αρχαϊσμούς και φράσεις που ακολουθούν τη δομή της ιθαγενούς σκέψης. Θεωρείται ως το «Εθνικό» βιβλίο της Γουατεμάλας, τόσο για τη λογοτεχνική αξία του, όσο και για τις πρωτογενείς του παραδόσεις. Δεν μπορεί να θεωρηθεί ως μία ενότητα, αλλά αποτελείται από πολυάριθμες διηγήσεις –σε πρωθύστερο σχήμα- που δημιουργούν ένα σύνολο θρησκευτικού χαρακτήρα. Τα σύμβολά του είναι προβολές από έναν πνευματικό ορίζοντα σ’ ένα υλικό επίπεδο, κι αποκαλύπτουν την προέλευση των πολύπλοκων τελετουργιών των σύγχρονων Μάγια. Μία λεπτομέρεια που πρέπει να έχουμε υπ’ όψιν είναι ο παραλληλισμός της ινδιάνικης αυτής βίβλου με τις Γραφές της Χριστιανικής παράδοσης. Αυτό είναι εμφανές στις πρώτες παραγράφους του Πόπολ Βουχ:

«Τα πάντα βρίσκονταν σε εκκρεμότητα· αρχέγονη ενέργεια σε σιγή, δόνηση και ζύμωση.

Τα πάντα ήταν ακίνητα και κενά, όπως κενή εμφανιζόταν και η ουράνια έκταση.

[…]

Μόνο ο Δημιουργός, ο Πλάστης, ήταν εκεί, μες το πράσινο νερό, και γύρω του φως.

Τα σπέρματα των πραγμάτων είχαν τεθεί από Εκείνον, με όλη την αγνότητα ανάμεσα στα ύδατα.»

Το κείμενο αυτό χρησιμοποιήθηκε για τον προσηλυτισμό των Μάγια στο Χριστιανισμό. Επομένως, κατά τον αναλυτή Ρενέ Ακούνια (René Acuña), πρόκειται για ένα κείμενο των ιθαγενών, προσαρμοσμένο στην Ισπανική/Καθολική νοοτροπία.

Οι πρόγονοι Γκ’ουκουμάτς (K’ukumatz)[xlii]☼ και Τεπέου (Tepew) ήταν μεγάλοι σοφοί. Το Φτερωτό Φίδι Γκ’ουκουμάτς και η Καρδιά του Ουρανού -που λεγόταν και Χουν Χουρακάν (Jun Jurakán)[xliii]– συνομιλούσαν για τη Δημιουργία του Κόσμου. Ο θεϊκός λόγος δημιούργησε την πρώτη παγκόσμια αυγή και τα βουνά, που βγαίνοντας μέσα από τη θάλασσα, αποτέλεσαν τη Γη. Εκεί ζήτησαν οι Προγεννήτορες να εμφανιστούν τα πεύκα του λιβανιού κοπάλ (copal), τα παραδείσια πτηνά κετσάλ (quetzal), τα ερπετά και οι ιαγουάροι (jaguar, ocelote). Απογοητευμένοι, όμως, διαπίστωσαν ότι τα ζώα δε διέθεταν κατάλληλη ομιλία για να τους λατρέψουν.

Αποφάσισαν τότε να δημιουργήσουν την πρώτη Ανθρωπότητα, αλλά επειδή ήταν από άργιλο, η ομιλία τους δεν ήταν κατανοητή.

Δύο γηραιοί μάντεις, ο Σπιγιάκοκ (Xpiyakok) και η Σμουκανέ (Xmukané) –οι γονείς των Δίδυμων Hμίθεων Ηρώων[xliv] Χουν Χουναχπού (Jun Junajpú) και Βουκούμπ Χουναχπού (Vukub Junajpú)-, τους συμβούλεψαν να φτιάξουν ανθρώπους από ξύλο. Αυτή η δεύτερη Ανθρωπότητα δεν είχε ούτε ψυχή, ούτε κατανόηση, σεβασμό ή έκφραση, κι όλα αυτά, επειδή δεν είχαν αίμα. Έτσι, καταστράφηκε από έναν θεϊκό κατακλυσμό.[xlv]

Η σύγχρονη γενιά έγινε από καλαμπόκι, όμως στις απαρχές της ύπαρξής της είχε όλα τα χαρακτηριστικά και τις δυνάμεις των θεών, για αυτόν το λόγο οι θεοί θόλωσαν με την πνοή τους τη ματιά των ανθρώπων, δίνοντάς τους ως αντάλλαγμα την απόλυτη γνώση και την ευτυχία. Αυτό, όμως, συνέβη μετά από πολλούς αγώνες των Δίδυμων Ημίθεων Ηρώων.

Στη συνέχεια, ο Χουναχπού (Junajpú) κι ο Σμπαλανκέ (Xbalanké) αποφάσισαν να σκοτώσουν τον Βουκούμπ Κακίς (Vukub Kakíx) –τον τρομερό Παπαγάλο που αποσκοπούσε να γίνει ο κυρίαρχος του Κόσμου, συμβολίζοντας τον Ήλιο και τη Σελήνη συγχρόνως –όπως κι ο Τσανγκό (Shangó) των Αφροκουβανών Ορίτσα (orisha). Το πτηνό εκείνο της κομπορρημοσύνης, εκμεταλλευόμενο το κακό σημάδι των τόξων των Δίδυμων, ξερίζωσε το χέρι του Χουναχπού και ξέφυγε πετώντας.

Το ζευγάρι των γηραιών μάγων-θεραπευτών κατάφεραν να βγάλουν τα

δόντια του μυθικού πουλιού και να φυτέψουν στη θέση τους σπόρους καλαμποκιού, επιστρέφοντας έτσι στον Χουναχπού το κομμένο του χέρι.

Ακολουθούν κι άλλες περιπέτειες με σκοπό την καταπολέμηση της έπαρσης και του εγωισμού.

Στο δεύτερο –και σημαντικότερο μέρος του βιβλίου-, οι Δίδυμοι Ημίθεοι Ήρωες Χουν Χουναχπού (Jun Junahpú[xlvi]) και Βουκούμπ Χουναχπού (Vukub[xlvii] Junahpú), κατάφεραν να περάσουν το κατώφλι του Κάτω Κόσμου Σιμπαλμπά (Xibalbá) ενώ οι επίσης δίδυμοι γιοί τους και ήρωες της δεύτερης γενιάς, ο Χουναχπού (Junajpú) κι ο Σμπαλανκέ (Xbalanké) κατάφεραν ν’ αναληφθούν στον ουρανό, έχοντας ξεπεράσει όλες τις δοκιμασίες, έτσι ώστε να δημιουργηθούν οι κανονικοί άνθρωποι.

Στο τρίτο και στο τέταρτο βιβλίο του Πόπολ Βουχ, ακολουθούμε το παλλίνδρομο ταξίδι των πρώτων φυλών Μάγια από και προς την Ανατολή· το κείμενο τελειώνει με την αναφορά των οίκων και των ηγετών τους, από την πρωτοϊστορική περίοδο έως και την ισπανική κατάκτηση.

Σύμφωνα με το Πόπολ Βουχ, οι άνθρωποι γεννιούνται για να τρέφουν τους θεούς με τις προσευχές και τις θυσίες τους. Χωρίς τον Άνθρωπο δεν ικανοποιείται το Εγώ των θεών.

Διαφαίνεται μία μόνιμη πάλη ανάμεσα στο Καλό και στο Κακό, ανάμεσα

στους θεούς και στην κόλαση. Ο νικητής πρέπει πάντα να χρησιμοποιεί δόλιες μεθόδους για να επιτύχει το στόχο του. Εξηγούν οι ιθαγενείς αυτήν τη νοοτροπία, λέγοντας ότι το κακό μπορεί μόνο πλαγίως να ηττηθεί, έτσι ώστε να υπερισχύσει το καλό. Αυτό έρχεται σε αντίθεση με την αρετή που πρέσβευαν οι αρχαίοι Έλληνες. (Το αν την τηρούσαν, είναι ένα άλλο θέμα…)

Από θεολογική άποψη, το Πόπολ Βουχ είναι μία Βίβλος του Ενοθεϊσμού, δηλαδή του πολυθεϊστικού δόγματος που πρεσβεύει την ύπαρξη ενός ύψιστου θεού υπεράνω άλλων, κατώτερων θεών.

☼☼☼

Το ανώνυμο χειρόγραφο Πόπολ Βουχ, στη γλώσσα κ’ιτσέ των ιθαγενών Μάγια της ορεινής Γουατεμάλας, μεταδιδόταν πριν από 5.000 χρόνια από γενιά σε γενιά μέσω του προφορικού λόγου κι έπειτα γράφτηκε με λογογράμματα στην πέτρα, για να καταλήξει να βρεθεί γραμμένο σε φυτικό χαρτί (στα μέσα του 17ου αι. μ.Χ.) στη γλώσσα των ιθαγενών, αλλά με λατινικό αλφάβητο. Μεταφράστηκε από τον Ισπανό μοναχό Φρανσίσκο Δε Χιμένες, στα 1722, σε μία πρωταρχική μορφή με πολλά λατινικά στοιχεία, η οποία συμπληρώθηκε αργότερα από αναρίθμητες μελέτες και έρευνες. Σήμερα, παρουσιάζουμε σε αυτήν την πρώτη Ελληνική έκδοση του 21ου αι., μία ευκολονόητη κι ευχάριστη στην ανάγνωση εκδοχή αυτού του ινδιάνικου επικολυρικού έργου, προσαρμοσμένη στη νοοτροπία της σύγχρονης εποχής, που παρουσιάζει με έναν δικό του μαγικο-ρεαλιστικό τρόπο τις θρησκευτικές και κοινωνικές δομές των ιθαγενών της Μέσης Αμερικής. Για να επιτευχθεί αυτή η μελέτη και η μετάφραση ανάμεσα στον ιδιωματικό και τον κυριολεκτικό λόγο, χρησιμοποιήθηκε το πρωτότυπο κείμενο (στη γλώσσα κ’ιτσέ/μάγια) με τις αντίστοιχες ετυμολογικές σημειώσεις του Άλλεν Κρίστενσον (Allen J. Christenson), όπως αυτό έχει μεταγενέστερα αντιγραφεί και φυλάσσεται σε διάφορες βιβλιοθήκες (Μαδρίτη, Παν/μιο Σαν Κάρλος (Uni. San Carlos) Αντίγουα (Antigua) Γουατεμάλα, Νιούμπερρυ (Newberry) Σικάγο, κλπ…). Αυτό υποβλήθηκε σε σύγκριση με τη μετάφραση του Φ. Χιμένες κι εμπλουτίστηκε με επεξηγήσεις σύγχρονων μελετητών, (όπως ο Αδριάν Ρεσίνος[xlviii] [Adrián Recinos], 1979), αλλά και κάποιων ιθαγενών Μάγια, που γνωρίζουν τις λογοτεχνικές μορφές και τα σύμβολα της ιερατικής γλώσσας Κ’ιτσέ (Αδριάν Ινές Τσάβες[xlix] [Adrián Inés Chávez], 1981). Μεγάλη βοήθεια, επίσης, μας προσέφερε το Ισπανικό-Μάγια Λεξικό και η Γραμματική της κλασικής γλώσσας μαγιατάν (mayathán), των M. Θαβάλα & A. Μεδίνα (M. Zavala & A. Medina), που εκδόθηκαν στην πόλη Μέριδα (Mérida) του Γιουκατάν, στο Μεξικό, τα έτη 1898 & 1896, αντίστοιχα.

Σε ορισμένα σημεία, έχουμε αποφύγει κάποιους στίχους που θεωρήσαμε ίσως κουραστικούς για τους σύχγρονους «δυτικούς» αναγνώστες. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η προετοιμασία ενός τετράπλευρου χωραφιού καλαμποκιού μ’ ένα σπάγκο μέτρησης:

«Η τετραπλή δημιουργία των πλευρών, το τετραπλό γώνιασμα,

το μέτρημα, η τετραπλή οριοθέτηση,

το μοίρασμα του σπάγκου, το τέντωμα του σπάγκου,

στον ουρανό, στη γη,

οι τέσσερις πλευρές, οι τέσσερις γωνίες.»[l]

 Επίσης, προσαρμόσαμε τον ισπανικό λόγο του 18ου αι. και τη σύνταξη της λαϊκής αφήγησης, στο σύγχρονο ελληνικό μορφολογικό επίπεδο και σύμφωνα με την εξέλιξη του διηγήματος:

«(I)xbalanqué. Un Mono manteníase tocando flauta. Se mantenía hablando. Ya después llegaba Un Cerbatanero Shbalanké y ya no llevaba pájaros cuando entraba, entonces se encolerizó la abuela.»:

 «Ο Χουν Μπ’ατς’ [κι ο Χουν Τσουέν τα έτρωγαν όλα και μετά] άρχιζαν να παίζουν τη φλογέρα και να τραγουδούν, [χωρίς να δίνουν τίποτα στα μικρότερα αδέρφια τους].

 Κάποτε εκείνοι [ο Σμπαλανκέ κι ο Χουναχπού] ήρθαν στο σπίτι χωρίς να έχουν πιάσει κανένα πουλί.

«Γιατί δε φέρνετε πουλιά;», τους ρώτησε θυμωμένη η γιαγιά τους.»

 Επιπλέον, ερμηνεύτηκαν οι όροι του λατινοαμερικανικού λεξιλογίου, όπως: «τσιλακαγιότε» (chilacayote) = [από τη γλώσσα νάουατλ (náhuatl) των Αζτέκων]: λευκό κεφάλι → cidra = κίτρο + cayote = αγγειόσπερμο δικοτυλήδονο // είδος κολοκυθιού της Γουατεμάλας. Σε αυτό το πόνημα ακολουθούμε την ορθογραφία που προτείνει ο Τσάβες (Chávez)· όσες ινδοαμερικανικές γλώσσες δεν ανήκουν στην προφορική παράδοση, είχαν  στην αρχαιότητα ιδεογράμματα, τα οποία μεταγράφηκαν, κατά την αποικιακή περίοδο, σε λατινική γραφή, με αποτέλεσμα να ταλαιπωρούνται σήμερα από μία αλληλουχία ορθογραφικών πειραματισμών και περίεργων γλωσσολογικών συμβόλων…

            Η συγκριτική μετάφραση αυτής της έκδοσης του Πόπολ Βουχ, με οδηγό το πρωτότυπο κείμενο στη γλώσσα κ’ιτσέ/μάγια ήταν μία εργασία αρκετά δύσκολη, αλλά πολύ ενδιαφέρουσα, κι αυτό λόγω των αρχαϊσμών που εμφανίζονται συχνά· π.χ. στο στίχο:

«Waral xchiqatzibaj wi = θα “σπείρουμε” (καταγράψουμε) τον αρχαίο λόγο»

το μόρφημα «xchi’» δε χρησιμοποιείται πλέον στη σύγχρονη γλώσσα των ορεινών Μάγια. Είναι βεβαιωτικό μόριο, δηλωτικό του Μέλλοντα στην Οριστική έγκλιση.

Γνωρίζοντας  ότι στην αρχαιότητα δεν  υπήρχε ο σημερινός πληθυντικός ευγενείας (εσείς, σας, κλπ.), το διατηρήσαμε  σε ορισμένα σημεία, βασιζόμενοι στην ευρύτατη χρήση του  usted, -es στη σύγχρονη Λατινική  Αμερική, ακόμη και σε  περιπτώσεις οικειότητας.

Κατόπιν, δώσαμε ορισμένα επεξηγηματικά στοιχεία για τους τόπους στους οποίους εξελίχθηκε η ιστορία του Πόπολ Βουχ (Γκ’ουμαρκάαχ, K’umarkaaj κλπ…) –και που σήμερα παρουσιάζουν αρχαιολογικό ενδιαφέρον, όπως και για την παραδοσιακή γαστρονομία των Μάγια (τσιλμόλ, chilmol κλπ…), και αναφέρουμε όλα τα κύρια ονόματα και τα τοπωνύμια με ελληνικούς και λατινικούς χαρακτήρες. Φυσικά, υπάρχουν συνοπτικά βιογραφικά στοιχεία των κυριότερων ιστορικών προσώπων και των μελετητών αυτού του πολιτισμού, όπως και περιληπτικά εθνολογικά στοιχεία των κυριότερων φυλών και τόπων της αμερικανικής ηπείρου.

Τέλος, οι συχνοί διάλογοι κάνουν το κείμενο πιο ενδιαφέρον· δεν πρόκειται, λοιπόν, για μία ανιαρή καταγραφή μυθικών στοιχείων, αλλά για μία «θεατρική» απόδοση της παράδοσης ενός λαού.

Θα πρέπει, επίσης, ν’ αναφερθεί ότι στη θέση των τίτλων –οι οποίοι δεν είναι σταθεροί ανάμεσα στις διάφορες παραλλαγές και μεταφράσεις του Πόπολ Βουχ ανά τους αιώνες-, έχουμε τοποθετήσει μικρές προτάσεις/αποσπάσματα του κειμένου, που δηλώνουν την κορύφωση της αφήγησης.

Όσο για τις παραγράφους, αυτές έχουν καταχωρηθεί σύμφωνα με τα κείμενα των Ρεσίνος και Τσάβες.

Έχουμε, επομένως διατηρήσει τη μέγιστη πιστότητα των στίχων, (παρ’ όλο ότι αυτή αμφισβητείται σήμερα πλέον, ακόμη και για το πρώτο κείμενο του Φ. Χιμένες – ο οποίος δεν κατάφερε να μας μεταδώσει την κοσμοθεωρία και το συναισθηματικό κόσμο των Μάγια), ενώ συγχρόνως έχουμε προσπαθήσει –με τα σχόλια στο τέλος του βιβλίου, τις υποσημειώσεις στο κάτω μέρος των σελίδων και μέσω αυτού του εισαγωγικού σημειώματος- να λύσουμε τα αινίγματα που για αιώνες έμεναν κρυμμένα στο αρχαίο κείμενο, ν’ αποφύγουμε τις υπερβολικές μεταφυσικές «εξηγήσεις» και να συγκρίνουμε τα σύμβολα και τις έννοιες της μαγικο-θρησκευτικής λογοτεχνίας, των μύθων και των τελετουργιών του μεγαλύτερου μεσοαμερικανικού πολιτισμού με τις αντίστοιχες των κυριότερων φυλών της Αμερικανικής ηπείρου, αλλά και της αρχαίας Ελλάδας.

Πρόκειται, επομένως, για προβολές στοιχείων από το πνευματικό επίπεδο στη σύγχρονη εθνική νοοτροπία των ιθαγενών.

Είναι, λοιπόν, το Πόπολ Βουχ, ένα αφήγημα που αποτελείται από σύντομες ιστορίες. Ο λόγος του (στη γλώσσα κ’ιτσέ των Μάγια) είναι ποιητικός, ενώ οι πράξεις των πρωταγωνιστών ηρωικές, πράγμα που μας επιτρέπει να χαρακτηρίσουμε το έργο αυτό ως επικολυρικό. Η μετατροπή του ήρωα σε αντιήρωα, θέτει το κείμενο στα πλαίσια του θρύλου, ενώ η προσωποποίηση των ζώων που μιλούν κάνει αυτό το βιβλίο ένα παραμύθι για μεγάλους. Ως μύθος, δίνει εξηγήσεις για την προέλευση του Κόσμου.

Εν τέλει, θεωρείται ως μνημείο της παγκόσμιας λογοτεχνίας, που κεντρίζει τα όμορφα μυστικά της ανθρώπινης διανόησης και των συναισθημάτων.

Πρόκειται, λοιπόν, για μία μετάφραση ως άσκηση εγκλιματισμού στην πλανόδια ιπποσύνη των ρολογιών χωρίς ώρες· για να βρεθούμε έξω από τον πραγματικό χρόνο· εκτός κοινών τόπων· για να ζήσουμε την αυγή και την καταχνιά, από τις οποίες θα βγούμε με τα μάτια πεινασμένα για τα γλυκά πράγματα της Γης, με τις άλλες αισθήσεις, τις πάντα πρόθυμες να εκφραστούν: την όσφρηση, τη γεύση, την αφή και την ακοή… -θα λέγαμε- παραφράζοντας τον Μιγγέλ Άνχελ Αστούριας (Miguel Ángel Asturias, βλ. σχ. 91).

Η μετάφραση, λοιπόν, ως άσκηση του γραπτού, αλλά και –στη μορφή τής διερμηνείας- του προφορικού λόγου, είναι ένας απαιτητικός σύντροφος της γλώσσας: μέσω της αναζήτησης του θησαυρού εκείνων των λημμάτων που εκφράζουν πληρέστερα τις αφηρημένες έννοιες της διανόησης, και των συντακτικών δομών -που σαν το μίτο της Αριάδνης, οδηγούν σε διεξόδους προς την κατανόηση των εθνικών νοοτροπιών-, παρέχει επάρκεια, τόσο στο δέκτη-αναγνώστη, όσο και το μεταποιητή-μεταφραστή (αυτού του ξένου ρούχου) -για να μην τον ονομάσουμε δημιουργό. Για να επιτευχθεί όμως αυτό το μετακείμενο, είναι απαραίτητη η γνώση του πολιτισμικού υπόβαθρου του συγγραφέα και του περιβάλλοντος στο οποίο ανέπτυξε το λόγο του. Αυτή είναι, άλλωστε, η σημαντικότερη λειτουργία της μετάφρασης: η συνάντηση δύο Κόσμων.

  1. Μεξικό: Αζτέκοι [li], συλλέκτες… πολιτισμών

Ο μύθος των πέντε Ηλίων: Πειραματισμοί με τις ουσίες

             Στη Μέση Αμερική, οι Αζτέκοι (aztecas) πίστευαν ότι είχαν υπάρξει κι άλλοι Κόσμοι πριν από το δικό τους, οι οποίοι φωτίζονταν από τέσσερις Ήλιους[lii], ο καθ’ ένας από τους οποίους είχε διάρκεια 260 ημερών –όπως κι ο ένας από τους δύο ημερολογιακούς κύκλους των Μάγια-, και ταυτίζονταν με τέσσερις αντίστοιχες θεότητες και τέσσερις ανθρωπότητες. Ο κάθε Ήλιος συνδεόταν αντίστοιχα με τη γη, τον άνεμο, τη φωτιά ή το νερό. Αυτά τα στοιχεία συνέθεταν ή κατέστρεφαν εκείνους τους Κόσμους.

Ο πρώτος Ήλιος –ο Οσέλοτονατίου (Ocelotonatiuh)- ήταν ο δημιουργός της φωτιάς, του ουρανού, της Γης, της θάλασσας, του Κάτω Κόσμου, του πρώτου ζεύγους ανθρώπων και του ιερού ημερολογίου. Στη Γη κατοικούσε μία φυλή γιγάντων, οι οποίοι κατασπαράχθηκαν από μία αγέλη ιαγουάρων οσέλοτλ (océlotl), που βγήκαν από τη θάλασσα. Λένε οι Αζτέκοι ότι τα απολιθώματα μαμούθ που έβρισκαν κοντά στην αρχαία πρωτεύουσά τους, την Τενοστίτλαν (Tenoxtitlán)[liii], ήταν τα κόκαλα εκείνων των γιγάντων.

Ο δεύτερος Ήλιος –ο Εχέκατονατίου (Ehecatonatiuh)- ήταν ο δημιουργός του ανέμου. Η Ανθρωπότητα εκείνου του Κόσμου παρασύρθηκε από τυφώνες. Διηγούνται οι ιθαγενείς ότι οι μαϊμούδες που τρέχουν τρομαγμένες ανάμεσα στα κλαδιά των δέντρων, είναι οι απόγονοι εκείνων των πρωτανθρώπων. Στο Πόπολ Βουχ, τη Βίβλο των Μάγια της Γουατεμάλας, υπάρχουν αναφορές για ημίθεους που μεταμορφώθηκαν σε μαϊμούδες.

(Βλ.: Εισαγωγή: Κεφ. ΙΙ. Ήρωας, 1. Γουατεμάλα).

Ο τρίτος Ήλιος –ο Κιάουτονατίου (Quiauhtonatiuh)- ήταν της βροχής. Η Ανθρωπότητα εξολοθρεύτηκε από μία πύρινη βροχή –ίσως λάβα από τα ηφαίστεια της κοιλάδας του Ανάουακ (Anáhuac), στο κεντρικό Μεξικό. Οι απόγονοι των ανθρώπων εκείνων είναι οι γαλοπούλες.

Ο τέταρτος Ήλιος –ο Άτονατίου (Atonatiuh)- ήταν του νερού. Η Ανθρωπότητα πνίγηκε σ’ έναν κατακλυσμό. Τα ψάρια που γνωρίζουμε σήμερα είναι οι ψυχές εκείνων των ανθρώπων. Κατακλυσμιαία καταστροφή της δεύτερης Ανθρωπότητας από ξύλο υπάρχει και στο Πόπολ Βουχ των Μάγια.

Ο πέμπτος Ήλιος -ο Νάουι όλιν (Nahui ollin), που σημαίνει: «4-σεισμός» (όχι: σεισμοί)-, δημιουργήθηκε στη μητρόπολη Τεοτιγουακάν (Teotihuacán) [βλ. σχ. 24], του ομώνυμου πολιτισμού. Το όνομά του φανερώνει το μοιραίο μας μέλλον…

Στην παράδοση των Μάγια –που ζουν σε περιοχές του Μεξικού και της Γουατεμάλας-, ο έκτος Ήλιος ήταν εκείνος που έφερε την επάνοδο του πολιτισμικού ήρωα, βασιλιά και θεού, δηλαδή του Φτερωτού Φιδιού Κουκουλκ’άν (Kukulk’an) [βλ. σχ. 42☼]. Όταν, λοιπόν, έφτασαν οι Ισπανοί Κατακτητές στο Γιουκατάν (Yucatán), στις 27 Φεβρουαρίου του 1520, οι ιθαγενείς, νομίζοντας ότι ήταν οι θεοί τους που επέστρεφαν –όπως τους είχαν υποσχεθεί-, τους προσκύνησαν, χάνοντας έτσι για πάντα την ανεξαρτησία τους και την εθνική τους ταυτότητα.[liv]

3. Περού: Ίνκα [lv], πολιτισμικοί ενωποιητές

    Οι πέντε Ήλιοι επαναλαμβάνουν τη Δημιουργία

του Κόσμου στο Νότο

             Όπως οι Αζτέκοι στο Μεξικό, έτσι και οι Ίνκα (inca) στο Περού, χώριζαν τις δυναστείες των προϊστορικών βασιλείων τους σε χιλιετηρίδες και περιόδους που κατέληγαν σε κατακλυσμούς. Κάθε τέτοια χρονική περίοδος αντιστοιχούσε σ’ έναν Ήλιο και σε μία διαφορετική Ανθρωπότητα.

Η πρώτη εποχή ήταν των Γουάρι Βιρακ’ότσα ρούνα (Wari Wiraqhocha runa), δηλαδή των ανθρώπων του Βιρακ’ότσα –του θεού των υδάτων- όπως ο τρίτος και ο τέταρτος Ήλιος των Αζτέκων.

Η δεύτερη εποχή ήταν των Γουάρι ρούνα (Wari runa), των ιερών ανθρώπων. Η τρίτη ήταν η εποχή των άγριων ανθρώπων Π’ούρουν ρούνα (Phurun runa). Οι πολεμιστές Άουκα ρούνα (Auka runa) αντιστοιχούσαν στην τέταρτη εποχή. Ο Ήλιος της πρώτης εποχής καταστράφηκε από ασθένειες και πολέμους, σύμφωνα με τους δυσμενείς οιωνούς. Στο τέλος της δεύτερης περιόδου, ο Ήλιος κουράστηκε κι αρνήθηκε να προσφέρει το φως του στην Ανθρωπότητα για 24 ώρες. Παρ’ όλες τις θυσίες που προσέφεραν οι άνθρωποι στους θεούς, ο Κόσμος κάηκε από μία ουράνια φωτιά –όπως ο τρίτος Ήλιος των Αζτέκων.

Ο τρίτος Ήλιος των Ίνκα κατέληξε σε κατακλυσμό –όπως και ο τέταρτος των Αζτέκων, αλλά και η δεύτερη Ανθρωπότητα από ξύλο του Πόπολ Βουχ.

Το τέλος της τέταρτης ηλιακής περιόδου δεν αντιστοιχεί σε καμία κοσμική καταστροφή: οι άνθρωποι έγιναν πλαδαροί, αδιάφοροι και χωρίς πρωτοβουλίες, κι επιδίδονταν σε σεξουαλικές καταχρήσεις. Για την αιμομιξία, όμως, θα μιλήσουμε αργότερα.

Η Ανθρωπότητα αναγεννήθηκε –για πέμπτη φορά- από τον Μάλλκου Κ’άπακ (Mallku Qhapaq), έναν από τους τέσσερις αδερφούς Άγιαρ (Áyar), -τα αυτοκρατορικά πνεύματα- ο οποίος βγήκε από τη σπηλιά Πακάρικτάνπου (Paqariqtanpu), κοντά στο Κούσκο (Qosqo, Cuzco, Cusco)[lvi] του Περού, κι αφού νίκησε τους αδελφούς του, ίδρυσε την Ινκαϊκή Αυτοκρατορία στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, που λεγόταν Ταγουάντινσούγιου (Tawantinsuyu).

(Βλ. σχ. 67)

  1. Παραγουάη: Μμπ’α Τουπί-Γουαρανί [lvii],

θεολόγοι μίας οικολογικής θρησκείας.

«Ρέει ο λόγος από τα δέντρα»

             Ο Γάλλος ανθρωπολόγος Πιέρ Κλαστρ (Pierre Clastres)[lviii] χαρακτήρισε τους ιθαγενείς Μ’μπ-α Τουπί-Γουαρανί (Mb’a tupí-guaraní), που ζουν στην Παραγουάη ως τους «μεγάλους θεολόγους του δάσους». Οι σοφοί τους –που λέγονται Καραΐ (karaí)- συνομιλούν με τους θεούς, και χρησιμοποιούν ως όχημα γι’ αυτήν την πνευματική μετάβαση τον ονομαζόμενο «όμορφο πρωτογενή λόγο» -ή αλλιώς: ñe’e porã tenondé (νιέ’ε ποράν τενονντέ)-, δηλαδή τη θρησκευτική τους μυθολογία, σύμφωνα με την οποία:

«[…] Μέσα από τη θεϊκή του γνώση των πραγμάτων,

γνώση που δημιουργεί την ύλη,

τα δημιουργεί και δημιουργείται ο ίδιος·

μ’ αυτά φτιάχνει την ίδια του τη θεότητα, ο Πατέρας μας.

Η Γη δεν υπάρχει ακόμη,

βασιλεύει η αρχέγονη νύχτα·

δεν υπάρχει γνώση των πραγμάτων,

θεμέλιο του επερχόμενου λόγου.

Μ’ αυτά φτιάχνει την ίδια τη θεότητά του

ο Νιαμανντού, Πατέρας Αληθινός, Πρώτος.

[…]

Δημιουργούνται τα θεμέλια του επερχόμενου λόγου·

γνώριμο Ένα που συγκεντρώνει

μέσα απ’ τη θεϊκή γνώση των πραγμάτων,

γνώση που δημιουργεί την ύλη,

κάνει ν’ αναβλύζει, μοναδική

η πηγή του ιερού άσματος. […]»

Αυτό σημαίνει:

Μες τη σκοτεινιά που προϋπήρχε των πάντων, ο «Πατέρας μας ο Πρώτος και Αληθινός» προκάλεσε τη Δημιουργία από το ίδιο του το σώμα -δηλαδή το αρχέγονο Χάος- (που εδώ μπορεί να συγκριθεί με το αντίστοιχο Χάος της μυθολογίας από τη Γουατεμάλα, αλλά και από την αρχαία Ελλάδα), (βλ. παρ. 8 αυτής της εισαγωγής), και αυτο-ονομάστηκε Νιαμανντού (Ñamandú). Η Δημιουργία του Εαυτού του προήλθε από την ακτινοβολία της θεϊκής του σοφίας, που βρισκόταν σ’ αυτό που έμελλε να μεταμορφωθεί στην ίδια του την καρδιά.

Η μεγαλοπρεπής εκείνη διαδικασία παρομοιάζεται με την ανάπτυξη ενός δέντρου: τα πόδια του είναι οι ρίζες, τα χέρια του κλαδιά, έχει τα δάχτυλα σα φύλλα και το κεφάλι του καλύπτει τη ζούγκλα σαν πράσινη  ομπρέλα.

(Συγκριτικά, βλ. σχ. 138).

Η δεύτερη φάση της Δημιουργίας αποτελείται από την εμφάνιση του ανθρώπινου γένους και της ικανότητας του να μιλά. Το Πορανγκουέ’ί (Porangüé’i) –ο θεϊκός λόγος-, που διακρίνεται σαφώς από το αβά νιέ’ε (awá ñe’e) –το λόγο του κοινού θνητού-, φέρνει τον Άνθρωπο στο σημείο ν’ απολαμβάνει την αθανασία.

Το επόμενο στάδιο είναι εκείνο της δημιουργίας τεσσάρων βοηθητικών θεοτήτων: του Νιαμανντού-Μεγάλη Καρδιά, που είναι ο Κύριος του Λόγου, -σαν τον Ου Κ’ους Κ’αχ (U K’ux K’aj), την Καρδιά του Ουρανού των Μάγια-, του Καραΐ –του Μέγιστου Κυρίου της Ηλιακής Φωτιάς-, του Γιακαϊρά (Jacairá) –δηλαδή του Κροκόδειλου και Κυρίου της Ομίχλης-, που μετριάζει τη θερμοκρασία του τροπικού δάσους, και του Tupã –που είναι ο Κύριος των Υδάτων και του Κεραυνού. Ο καθένας τους απέκτησε μία σύντροφο που ονομάζεται Αληθινή Μητέρα.

Ο Νιανντερού Μ’μπα’εκουά (Ñanderu Mba’ekuá), ο Σοφός Πατέρας, -τον οποίον είχε δημιουργήσει ο Πρώτος και Αληθινός Πατέρας, ο Νιαμανντού, τον συναντά και μαζί πλάθουν μία γυναίκα από μία πήλινη στάμνα. Το όνομά της είναι Ñandesy. Εκείνη συνάπτει αιμομικτικές σχέσεις και με τους δύο, και αποκτά δίδυμα -έναν γιο από κάθε πατέρα. Όταν ο Νιαμανντού συνειδητοποιεί την αιμομιξία, πηγαίνει να ζήσει στο ουράνιο στερέωμα. Η  έγκυος Ñandesy πηγαίνει να τον συναντήσει, αλλά στο δρόμο κατασπαράσσεται από τους ιαγουάρους Γιαγουαρετέ (yaguareté) [Panthera onca]. Τα θεϊκά έμβρια, όμως, επιβιώνουν, και τα μεγαλώνει η γιαγιά των ιαγουάρων. Παρατηρούμε ότι η γέννηση θεϊκών διδύμων από αιμομιξία αποτελεί κοινό στοιχείο ανάμεσα στους προκολομβιανούς πολιτισμούς.

Η τέταρτη και τελευταία φάση της Δημιουργίας γεννά τον άνδρα και τη γυναίκα, τη Γη που θα κατοικήσουν και το φυτικό και ζωικό βασίλειο. Ένας μπλε ιερός φοίνικας βρίσκεται στο κέντρο αυτής της εγκύου Γης. Αυτό το δέντρο στηρίζεται σε άλλους τέσσερις φοίνικες, μπλε και αιώνιους, που εκτείνονται προς τις κατευθύνσεις των τεσσάρων Ανέμων και του Χρόνου. Ακολουθεί η Δημιουργία του Αιθέριου Στερεώματος –το οποίο επίσης στηρίζεται σε τέσσερα κλαδιά και σ’ ένα ακόμη, κεντρικό. Στη συνέχεια, το φίδι μ’μπόι (mboi) ορίζει με τις γραμμές του σώματός του την επιφάνεια της γης, ενώ ο πολύχρωμος τζίτζικας δημιουργεί τους ήχους. Το έντομο που λέγεται «χιρίνο» (girino) [δεν πρόκειται για το γυρίνο, δηλ. το νεογνό του βατράχου], γλιστρώντας πάνω στην επιφάνεια του νερού, του δίνει ζωή κι η πράσινη ακρίδα φτιάχνει τα λιβάδια, ενώ η κουκουβάγια ρίχνει στη Γη τη νύχτα. Ο δασύπους (armadillo) είναι ο καταστροφέας των γήινων θεμελίων.

Αυτή ήταν η Πρωταρχική Γη, η Άσπιλη, που λεγόταν Yvy mara’eỹ, η οποία εξαφανίστηκε μ’ έναν κατακλυσμό, όπως ο τρίτος Ήλιος των Ίνκας, ο τέταρτος των Αζτέκων και η δεύτερη ανθρωπότητα από ξύλο του Πόπολ Βουχ, όταν ο Άχρονος Χρόνος τελείωσε κι ο Άνθρωπος λησμόνησε το σεβασμό του και παρέβη τους κανόνες. Οι μόνοι που επιβίωσαν ήταν όσοι είχαν διαπράξει αιμομιξία, οι οποίοι, ως δια μαγείας, εξυψώθηκαν στο επίπεδο των κατώτερων θεών. Παρ’όλο ότι η αιμομιξία θεωρείται ταμπού, παρατηρούμε ότι η «τιμωρία» των αιμομικτών είναι η συνέχιση της ζωής τους στον ουρανό… Τότε ο Κροκόδειλος Γιακαϊρά δημιούργησε την Ατελή Γη –την Ywy tenondé, τη χώρα της θλιβερής ζωής, όπου η Ανθρωπότητα έχασε την αθανασία, επειδή είχε αγγίξει τη θεϊκή οργή –στοιχείο που θυμίζει τον ιουδαϊκό-χριστιανικό Παράδεισο και την πτώση των πρωτόπλαστων από εκείνον.

Οι Γουαρανί ζουν πεπεισμένοι ότι δεν έχουν γεννηθεί για την ευτυχία. Από αυτήν την πίστη, εκπορεύεται η αντίληψη ότι θα φτάσουν στην Άσπιλη Γη μέσω του Θεϊκού Λόγου.

Όσο για το στοιχείο της αιμομιξίας, θα πρέπει να αναφέρουμε σε αυτό το σημείο ότι η σύγχρονη λατινοαμερικανική καθημερινότητα χαρακτηρίζεται από τη σεξουαλική παρενόχληση των ανηλίκων στα πλαίσια της οικογένειάς τους. Ιστορικοί επισημαίνουν ότι ενώ όλες οι ήπειροι κατακτήθηκαν από τους Ευρωπαίους μέσω των όπλων, η Αμερική κατακτήθηκε από τους Ισπανούς μέσω του βιασμού… Και αυτή η κατάσταση διαιωνίζεται από την προκολομβιανή περίοδο έως τις μέρες μας, με τις ευλογίες της Καθολικής Εκκλησίας…

(Βλ. Εισαγωγή: Κεφ. VI. Προκολομβιανός ερωτισμός.)

  1. Κολομβία:

Οι Άργουακ[lix] και οι εννέα Κόσμοι τους

 Η φυλή των Κόγκι (Cogui) αποτελείται από 5.000 μέλη, στην πλειοψηφία αγρότες, που ζουν στην οροσειρά Νεβάδα Δε Σάντα Μάρτα (Sierra Nevada de Santa Marta)[lx] της βορειοανατολικής Κολομβίας. Επικοινωνούν μεταξύ τους διασχίζοντας τους αρχαίους πέτρινους δρόμους της φημισμένης χαμένης πόλης του Ελ Δοράδο (El Dorado)[lxi], που είχαν κατασκευάσει οι πρόγονοί τους οι Άργουακ, οι οποίοι πίστευαν ότι:

«Ἐν ἀρχῆ ἦν ἡ Μητρικὴ Θάλασσα. Παντού βασίλευε η καταχνιά. Υπήρχε μόνο το πνεύμα αυτού που επέπροτο να γεννηθεί, η σκέψη και η μνήμη. Σταδιακά σχηματίστηκε η Γη, όπου δημιουργήθηκαν εννέα Κόσμοι: στον πρώτο ήταν η Μητέρα, το νερό και η σκοτεινιά, που έδωσε στη Μητέρα το όνομα Σε-νε-νουλάνγκ (Se-ne-nulang). Υπήρχε, επίσης, ο Πατέρας ο Κατακένε-νε-νουλάνγκ (Katakene-ne-nulang), και ο γιος τους, ο Μπούνκουα-σε (Bunkua-se). Όλα τα υπόλοιπα πράγματα βρισκόταν σ’ ένα πνευματικό στάδιο που λέγεται αλούνα (aluna) και σημαίνει σκέψη.

Ένας τίγρης ήταν ο πατέρας του δεύτερου Κόσμου.

Στον τρίτο εμφανίστηκαν τα σκουλήκια.

Στον τέταρτο Κόσμο βασίλευαν δύο Μητέρες: η Σαγιαγκουαέγιεγιουμανγκ (Sayaguaeyeyumang) και η Ντίτσι-σε-γιουντανά (Ditzi-se-yuntaná) κι ένας Πατέρας, ο Σάι-τανά (Sai-taná). Αυτοί είχαν το προνόμιο να προδιαγράφουν την πορεία της ανθρώπινης ψυχής.

Η Μητέρα του πέμπτου Κόσμου ήταν η πρώτη που προαισθάνθηκε τη Δημιουργία της Ανθρωπότητας. Ο Κόσμος δεν είχε συγκεκριμένο σχήμα, και οι άνθρωποι επαναλάμβαναν σαν τρελοί τη λέξη «σάι» (sai), που σημαίνει «σκοτάδι».

Η Μητέρα κι ο Πατέρας του έκτου Κόσμου –που έφεραν τα αντίστοιχα ονόματα: Μπούνκουα-νε-νουλάνγκ (Bunkua-ne-nulang) και Σάι-τσακά (Sai-chaká), δημιούργησαν τους δύο πρώτους Κυρίαρχους του Κόσμου, που έφεραν τις ονομασίες: Θαλασσί και Μαύρο. Εκείνοι, διαίρεσαν το Σύμπαν σε δύο τμήματα, αντίστοιχα των χρωμάτων που δήλωναν τα ονόματά τους. Καθ’ ένα απ’ αυτά θα περιλάμβανε αργότερα εννέα Κυρίους Μπούνκουα-σε θαλασσί χρώματος στ’ αριστερά και μαύρους στα δεξιά.

Κατά την ύπαρξη του έβδομου Κόσμου, του οποίου Μητέρα ήταν η Αχουνγίκα (Ajunyika), τα σώματα των ανθρώπων απέκτησαν αίμα και τα ασπόνδυλα και αδύναμα σκουλήκια πολλαπλασιάστηκαν στη γη.

Η Κενιαγιέ (Keniayé) και ο Αχουινάκα-τάνα (Ajuinaka-tana) –η Μητέρα κι ο Πατέρας του όγδοου Κόσμου- δημιούργησαν τους τριάντα έξι Πατέρες Κυρίαρχους του Σύμπαντος.

Τελικά, εμφανίστηκε ο ένατος Κόσμος, που αποτελείτο από εννέα Μπούνκουα-σε λευκούς. Οι πατέρες των Κόσμων εκείνων, βρήκαν ένα μεγάλο δέντρο στον ουρανό, πάνω από τη θάλασσα, και κατασκεύασαν στο νερό ένα μεγάλο σπίτι, με ξύλα και λιάνες (τροπικές κληματίδες), το οποίο ονόμασαν Αλούνα.

  1. Κόστα Ρίκα: Μπρι-μπρι[lxii], σημείο συνάντησης

πολιτισμών.[lxiii]

Σιμπού, το θεϊκό πτηνό που έσπειρε τη ζωή στη

«Γη όπου τα  Βουνά Καπνίζουν[lxiv]»

             Ο θεός Σιμπού (Sibö) δημιούργησε τους ιθαγενείς Μπρι-μπρι (bri-bri) της νότιας Κόστα Ρίκα από καλαμπόκι. Είχε φέρει εκείνους τους σπόρους όταν ακόμη δεν υπήρχε φως σ’ αυτόν τον Κόσμο. Όταν τ’ άλλα πνεύματα είδαν το καλαμπόκι, αντιμετώπισαν τον πειρασμό να το φάνε. Το πτηνό Σιμπού δεν μπορούσε πλέον ν’ αφήσει το καλάθι όπου φύλαγε το καλαμπόκι. Έπρεπε να το προσέχει μέχρι να καταφέρει να πείσει τα πνεύματα να μην του το κλέψουν.

Ο Αμπέμπρου (Abeblu)[3], ένα κακεντρεχές πλάσμα, κατόρθωσε να κλέψει το καλάθι με το καλαμπόκι του θεού Σιμπού και το κατάπιε ολόκληρο. Όμως το καλάθι είχε δεμένο ένα σχοινί μ’ ένα κομμάτι ξύλο, το οποίο στάθηκε στο λαιμό του. Εκείνος, τότε, ξάπλωσε να ησυχάσει στην αιώρα του. Ο θεός Σιμπού παρουσιάστηκε προσποιούμενος ότι δε γνώριζε τίποτα και είπε στον Αμπέμπρου:

-«Μεθαύριο, θέλω να με καλέσεις να πιω σοκολάτα, απ’ το κακαόδεντρό σου, σερβιρισμένη σε δύο νεροκολοκύθες απ’ τον κήπο σου. Η μία θα είναι δική μου κι η άλλη δική σου.»

Ο Αμπέμπρου, με τη βοήθεια των συγγενών του, έκανε ότι του είχε ζητήσει ο Σιμπού και τότε, ο θεός-πτηνό φύσηξε τρεις φορές πάνω απ’ τη νεροκολοκύθα με τη σοκολάτα που του αντιστοιχούσε και την έδωσε στον κλέφτη. Όταν εκείνος ήπιε, έβγαλε έναν τρομερό ήχο απ’ το στομάχι του κι ακούστηκε η φράση:

-«Makla le y le yewayö», που σημαίνει: «Τι παράξενο! Ίσως έχω καταπιεί κάτι ιερό.»

Αμέσως τότε, άνοιξε βίαια η κοιλιά του και βγήκε το καλάθι με το καλαμπόκι.

Οι συγγενείς του Αμπέμπρου, θυμωμένοι με το θάνατό του, έβαλαν σκοπό της ζωής τους να κυνηγήσουν το Σιμπού, για να του φάνε το καλαμπόκι. Ο θεός μεταμορφώθηκε τότε σ’ έναν άσχημο γέρο κι έκρυψε το καλαμπόκι. Έπειτα, ξαναμεταμορφώθηκε σ’ ένα λαμπερό ον, κι αναλήφθηκε στον ουρανό με το καλάθι. Τα κακά πνεύματα ρώτησαν τον άσχημο γέροντα μήπως είχε δει το θεό Σιμπού. Ο μεταμορφωμένος θεός τούς έδειξε στον ουρανό τη δεύτερη (ωραία) μορφή του, κι έτσι τους ξεγέλασε, στέλνοντάς τους σ’ έναν άλλον πλανήτη, απ’ όπου δεν μπόρεσαν ποτέ να επιστρέψουν.

Τελικά, τα καλά πνεύματα βοήθησαν το θεό του καλαμποκιού –το γεράκι Σιμπού- να σπείρει το καλαμπόκι, απ’ το οποίο γεννήθηκαν οι ιθαγενείς των φυλών Αογιάκε (aoyaque) και Ουρινάμα (urinama), που ζουν στην Άνω Ταλαμάνκα (Alta Talamanca) της Κόστα Ρίκα. Ο Σιμπού ονόμασε το λαό του dtsö, που σημαίνει «σπόροι». Του έδωσε και το όνομα skawak, που θα πει Κυρίαρχοι του Τόπου.

  1. Κούβα: Μαύρο θέατρο Ορίτσα.[lxv]

                        Ομπαταλά, ο Δημιουργός του Ανθρώπου

             Ο Ομπαταλά (Obatalá), ή Οριτσανλά (Orishanlá), ή Οτσανλά (Oshanlá), είναι ο μεγάλος Ορίτσα (Orisha), ο θεός της Δημιουργίας του Ανθρώπου, που καθοδηγεί τον πληθυσμό της Γης. Εκπροσωπεί το καλό, τη σοφία και την υπομονή που χρειάζεται ο Άνθρωπος για να καθορίζει τις πράξεις του. Ντύνεται στα λευκά με κόκκινες ή μοβ μπορντούρες, σύμφωνα με τις δύο φάσεις της πορείας του, που ονομάζεται πατακί (patakí): της νεότητας και των γηρατειών. Παρ’ όλα αυτά, οι ύμνοι λουκουμίες (lukumíes) δεν αναφέρονται στα γηρατειά, αλλά στη δύναμη και στην ευφυΐα του, με την οποία διοικεί τον Κόσμο:

-«Mobalé-mobalé. Wini-wini mobalé.» (Μομπαλέ-μομπαλέ. Γουίνι-γουίνι μομπαλέ. = Στη σοφία του, στη σοφία του, ας αφιερώσουμε τη λατρεία μας), ψέλνουν ακόμη και σήμερα στην Κούβα.

Λέει η αφροκουβανέζικη θρησκευτική μυθολογία, ότι κάποτε ο Ομπαταλά αποφάσισε να παραδώσει τον Κόσμο στον Ορούνλα (Orunla), όμως εκείνος ήταν πολύ νέος για μια τόσο σημαντική αποστολή. Μία μέρα, λοιπόν, τον διέταξε να ετοιμάσει το καλύτερο γεύμα που μπορούσε να μαγειρέψει. Ο Ορούνλα αγόρασε μία γλώσσα ταύρου. Ο Ομπαταλά, ικανοποιημένος από τη γεύση, ρώτησε τον Ορούνλα γιατί η γλώσσα ήταν το καλύτερο έδεσμα. Εκείνος του απάντησε ότι η γλώσσα παρέχει το πνεύμα ατσέ (aché), με το οποίο εξισορροπούνται τα πάντα, προωθείται η αρετή, εξυψώνονται τα έργα και οι τρόποι του Ανθρώπου, ο οποίος με τη σειρά του εξυψώνεται κι αυτός.

Κάποια άλλη μέρα, ο Ομπαταλά ζήτησε απ’ τον Ορούνλα το χειρότερο φαγητό που μπορούσε να σκεφτεί. Εκείνος τότε, του προσέφερε και πάλι γλώσσα, εξηγώντας του ότι μ’ αυτήν πουλιούνται οι λαοί, συκοφαντούνται οι άνθρωποι, και διαπράττονται τα χειρότερα εγκλήματα. Τότε ο Ομπαταλά, μαγεμένος από τη σοφία του Ορούνλα, του παρέδωσε τη διακυβέρνηση του Κόσμου.

  1. Ελλάδα:

«Ἐν ἀρχῆ ἦν τὸ Χάος»…

             Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι η Δημιουργία ξεκίνησε από το Χάος –μία (αντι)ύλη χωρίς σχήμα κι εντελώς συγκεχυμένη- αλλά όχι από το μηδέν. Από το Χάος προήλθε η Γαία, αχανής κι επίπεδη, η οποία είχε μόνο κάμπους και ύδατα.  Κατόπιν, η ίδια δημιούργησε τα βουνά της, και ύψωσε από πάνω τους τον Ουρανό -μία κατασκευή κοίλη και σταθερή, που διέσχιζαν τ’ άστρα. Ο Ουρανός θα γίνει αργότερα θεϊκή κατοικία.

Η Γαία ή Χθόνα παντρεύτηκε με τον Ουρανό -έναν υποδεέστερο θεό- που δεν απολάμβανε της ανθρώπινης λατρείας. Από εκείνον το γάμο γεννήθηκαν έξι Τιτάνες κι έξι Τιτανίδες. Η επόμενη δυναστεία αποτελούνταν από έξι Κρονίδες, τρεις θεούς και τρεις θεές. Επίσης, γεννήθηκαν έξι τέρατα, δηλαδή τρεις Κύκλωπες και τρεις Γίγαντες Εκατόγχειρες (με εκατό χέρια) και πενήντα κεφάλια ο καθένας.

Ο Ουρανός μισούσε τα παιδιά του, κι αυτό έφερε ως αποτέλεσμα την πτώση του. Ο Κρόνος -ο τελευταίος γιος του-, έχοντας την υποστήριξη της μητέρας του της Γαίας, έκοψε τα γεννητικά όργανα του πατέρα του, και ίδρυσε τη δική του δυναστεία, παραμένοντας όμως τρομοκρατημένος από την πράξη του. Έτσι, για ν’ αποφύγει παρόμοιες αντιδράσεις από πλευράς των παιδιών του, τα κατάπινε ζωντανά αμέσως μόλις γεννιόταν.

Όταν γεννήθηκε ο Ζευς, η μητέρα του η Ρέα, παρέδωσε στο σύζυγό της, τον Κρόνο, μία πέτρα τυλιγμένη σε πάνες, κι έκρυψε το νεογέννητο στην Κρήτη.

Στη συνέχεια, ο Δίας νικά τον Κρόνο, συνεχίζοντας έτσι την παράδοση των θεϊκών τυράννων. Αυτή η πράξη συμβολίζει το δικαίωμα στη διαδοχή του θρόνου του δευτερότοκου γιου. Ο Κρόνος υποχρεώθηκε να βγάλει τα παιδιά απ’ το στομάχι του, τα οποία μετά το τέλος της Τιτανομαχίας εγκαταστάθηκαν στον Όλυμπο, αναγνωρίζοντας τη βασιλεία του Δία.

☼☼☼

Ο Κατακλυσμός του Δευκαλίωνα είναι η Ελληνική εκδοχή του κατακλυσμού που αναφέρεται σε παραδόσεις πολλών αρχαίων πολιτισμών, όπως στην ιουδαϊκο-χριστιανική παράδοση με τον κατακλυσμό του Νώε, ή και στους προκολομβιανούς της Αμερικής.

Σύμφωνα τον μύθο, την εποχή που στη Θεσσαλία βασίλευε ο Δευκαλίωνας, ο Δίας αποφάσισε να καταστρέψει ολόκληρο το γένος των ανθρώπων, επειδή ήταν διεφθαρμένο, με εξαίρεση το δίκαιο βασιλιά και την γυναίκα του, την Πύρρα.

Ο Δευκαλίωνας, λοιπόν, μετά από συμβουλή του πατέρα του, κατασκεύασε ένα πλοίο, συγκέντρωσε τα απαραίτητα εφόδια για την επιβίωσή τους και επιβιβάστηκε στο πλοιάριο μαζί με την γυναίκα του. Στο μεταξύ, ο Δίας άνοιξε τους καταρράκτες του Ουρανού, και η Ελληνική γη γέμισε με νερό, ενώ η Ανθρωπότητα χάθηκε.

Για εννέα μέρες και εννέα νύχτες το βασιλικό ζευγάρι περιπλανιόταν στα νερά μέσα στο πλοίο. Τη δέκατη όμως ημέρα προσάραξαν στο όρος Όρθρυς ή κατά άλλη εκδοχή στον Παρνασσό ή στον Άθω. Εκεί, όταν οι βροχές σταμάτησαν και τα νερά υποχώρησαν, ο Δευκαλίων και η Πύρρα κατέβηκαν στην ξηρά και το πρώτο πράγμα που έκαναν ήταν μία θυσία στον Φύξιο Δία, τον προστάτη των φυγάδων. Ο θεός που επικαλέστηκε ο θεοσεβής Δευκαλίωνας έστειλε τον Ερμή για να τους μεταφέρει την υπόσχεση ότι ο Δίας θα πραγματοποιούσε την πρώτη ευχή τους. Και η πρώτη ευχή του Δευκαλίωνα και της Πύρρας δεν ήταν άλλη από το να δώσει και πάλι ζωή ο Δίας στο ανθρώπινο γένος.

Κατά μία άλλη εκδοχή από την Φωκίδα, ο Δευκαλίωνας και η Πύρρα πήγαν στο ιερό της Θέμιδας, στους Δελφούς, για να της εκφράσουν την ίδια επιθυμία. Η θεά τους άκουσε και τους απάντησε με τον παρακάτω χρησμό: Αν ήθελαν να φέρουν στη ζωή νέους ανθρώπους θα έπρεπε να καλύψουν τα πρόσωπά τους και να ρίξουν πίσω από την πλάτη τους τα οστά της μητέρας τους. Εκείνοι κατάλαβαν την ερμηνεία του χρησμού, και άρχισαν να πετάνε πέτρες πίσω από την πλάτη τους, αφού αυτές προέρχονταν από τα σπλάχνα της Μητέρας Γης.

Οι πέτρες που πετούσε ο Δευκαλίωνας μεταμορφώνονταν σε άνδρες, ενώ εκείνες που πετούσε η Πύρρα μεταμορφώνονταν σε γυναίκες. Από την πρώτη, δε, πέτρα που πέταξε ο Δευκαλίωνας, προήλθε ο Έλληνας, ο γενάρχης των Ελλήνων.

[1] Σε αυτήν την προσέγγιση των συμβόλων του συλλογικού ασυνείδητου των

Προκολομβιανών πολιτισμών, δεν θα προσπαθήσουμε να εξομοιώσουμε απλοϊκά τις σκεπτομορφές της πανανθρώπινης διανόησης· δεν υποστηρίζουμε, άλλωστε, τις ψυχαναγκαστικές κραυγές ορισμένων υπερεθνικιστών που διατείνονται ότι… «Ἐν ἀρχῆ ἦν ἡ Ἑλλὰς». Οι πολιτισμοί ακολουθούν –κατά κάποιον τρόπο- παράλληλες πορείες. Αυτή η ανάλυση προτείνει την πιθανότητα μίας παρόμοιας σκέψης ανάμεσα στους λαούς, η οποία τους οδηγεί σε συγκεκριμένους κοινωνικοπολιτικούς σχηματισμούς, ακολουθώντας, όμως, διαφορετικούς δρόμους· δρόμους που ανοίγονται μέσα στη Φύση που τους τρέφει: ζούγλες και πάγους, ερήμους, βουνά και θάλασσες. Αυτή είναι η κύρια λειτουργία της μυθολογίας: να εκφράζει με γραφικό τρόπο τις κοινωνικές και πολιτικές δομές, συνήθως στα πλαίσια κάποιας θρησκείας. Στην αρχαιότητα, η φιλοσοφία συμπορεύτηκε με το μύθο. Η μέθοδος αυτής της σύγκρισης θα είναι «ολιστική»: αποφεύγοντας τις γλωσσολογικές παγίδες των συμπτώσεων –τα επονομαζόμενα “faux amis” ή “false cognates”, μία προσφιλή μέθοδο των ομόηχων λέξεων που χρησιμοποιούν ορισμένοι για να αποδείξουν ότι οι Αμερινδοί μιλούν… ελληνικά (!)- θα εστιάσουμε την προσοχή μας [κατά τον Ζορζ Ντιμεζίλ (Georges Dumézil, 1898-1986), τον Γάλλο πρωτοπόρο της συγκριτικής μυθολογίας] στην τυπολογία των λειτουργιών και στα πρότυπα συμπεριφοράς των μυθικών προσώπων. Συγχρόνως, όμως, θα συγκρίνουμε μεταξύ τους τους θεούς, τους δαίμονες και τους ήρωες, αλλά και ολόκληρο το πάνθεον του κάθε πολιτισμού ως ένα σύνολο, ένα δομημένο σύστημα, έτσι ώστε να εμφανιστεί ο οιοσδήποτε πιθανός ισομορφισμός. Βέβαια, ο περιορισμένος χώρος που διατίθεται για οποιοδήποτε εισαγωγικό σημείωμα, δεν επιτρέπει την εμβάθυνση, αλλά αυτό δεν εμποδίζει την προσεκτική αναφορά κάποιων στοιχείων.

Για οποιαδήποτε διόρθωση, προσθαφαίρεση, σχόλιο, κριτική –θετική ή

αρνητική-, ακόμη και για μία απλή, ανθρώπινη επαφή με αντικείμενο ένα κοινό πολιτιστικό ενδιαφέρον, την αγάπη για μία γη τροπική και μία εποχή απόμακρη, μακριά, όμως, από κάθε εθνοκεντρικό και ξενοφοβικό ταμπού περί… «πολιτιστικής καθαρότητος», με χαρά θα επικοινωνήσω μαζί σας στις ηλεκτρονικές διευθύνσεις: artsolat2@hotmail.com           Ηλίας Ταμπουράκης, Καθηγητής Ισπανικής & Πορτογαλικής Γλώσσας & Πολιτισμού.

[2] Αυτά τα στοιχεία έχουν δημοσιευτεί στο βιβλίο του γράφοντος, με τίτλο: 2012 Έρχεται το τέλος;, Εκδ. Περίπλους, Αθήνα 2010.

[3] Όπως και στα Ιαπωνικά, έτσι και στη γλώσσα των Μπρι-μπρι -που ανήκει στην ομογλωσσία των Τσίμπτσα (chibcha) της Κολομβίας, ο ήχος λ συγχέεται με εκείνον του ρ. Αναφέρουν οι γλωσσολόγοι ότι οι γλώσσες των ιθαγενών της Αμερικής έχουν αλταϊκές ρίζες.

[i] Κείμενο του Ηλία Ταμπουράκη στο VI Πολυεθνικό Πολιτιστικό Φεστιβάλ που οργάνωσε ο Όμιλος UNESCO Νομού Πειραιώς και Νήσων στις 15 Ιουνίου 2004, στα πλαίσια των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας.

 

[ii] Sigmund Slomo Freud (Τσεχία, 1856 – Αγγλία, 1939): Εβραϊκής καταγωγής Αυστριακός ψυχίατρος.

[iii] Βέδδες (Σανσκριτικά: वेद véda, “Γνώση”): Ιερά κείμενα του Ινδουισμού από το 1.500 π.Χ. Το ουσιαστικό προέρχεται από την ινδοευρωπαϊκή λέξη u̯eidos, που έχει κοινή ρίζα με την ελληνική: εἶδος. Ομώνυμο θεωρείται το 1ο και το 3ο πρόσωπο του ενικού του αορίστου οριστικής:: véda = (ϝ)οἶδα // ἰδέα, όπως και το λατινικό ρήμα video = βλέπω.

(Pokorny’s 1959 Indogermanisches etymologisches Wörterbuch.)

[iv] Joseph Campbell, (Η.Π.Α., 1904-1987): Μυθολόγος, δάσκαλος και μεγάλος οραματιστής. Δίδαξε συγκριτική μυθολογία στο Sarah Lorens College της Νέας Υόρκης. Σημαντικό έργο του: The Hero with a thousand faces [Ο Ήρωας με τα χίλια πρόσωπα], (μτφρ. Θεόδωρος Σιαφαρίκας, Εκδ. Ιάμβλιχος, Αθήνα, 2001.)

[v] Ιωάννης Κακριδής (Αθήνα, 1901-1991): Διδάκτωρ Κλασικής Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, του Αριστοτελείου Θεσσαλονίκης, των Παν/μίων Στοκχόλμης, Ουψάλας και Λόυντ Σουηδίας, και Τυβίγγης (Tübingen) Γερμανίας. Σημαντικό έργο του: Ελληνική Μυθολογία, 5 τόμοι, Εκδ. Αθηνών, 1986.

[vi] Η Κεντρική Αμερική περιλαμβάνει οκτώ χώρες: το Μεξικό –από την πρωτεύουσα, έως τα νότια σύνορά του, τη Βρετανική Ονδούρα (Belize), τη Γουατεμάλα –όπου δημιουργήθηκε το Πόπολ Βουχ-, το Σαλβαδόρ, την Ονδούρα, τη Νικαράγουα την Κόστα Ρίκα και τον Παναμά –από τα βόρεια σύνορά του, έως και την Πρωτεύουσα. Πρόκειται για μία εντυπωσιακής ομορφιάς περιοχή της Λατινικής Αμερικής, όπου βρίσκεται ο μεγαλύτερος κοραλλιογενής ύφαλος του δυτικού ημισφαιρίου (Μπελίζ) και οι περισσότεροι και πιο καλοδιατηρημένοι τροπικοί εθνικοί δρυμοί του κόσμου (Κόστα Ρίκα). Μέση Αμερική ονομάζεται σύμφωνα με την αρχαιολογική ορολογία.

[vii] Μεξικό (México, Méjico). Λατινοαμερικανική χώρα με εξαιρετική βιοποικιλότητα, πατρίδα πενήντα διαφορετικών ιθαγενών εθνοτήτων. Η περιοχή από την ομοσπονδιακή πρωτεύουσα έως και τα βόρεια σύνορα με τις ΗΠΑ θεωρείται ότι ανήκει γεωγραφικά στη βόρεια Αμερική, ενώ οι εκτάσεις από την Πόλη του Μεξικού (Ciudad de México) μέχρι τα νότια σύνορα με τη Γουατεμάλα, ανήκει στην Κεντρική Αμερική. Η ορεινή τοπογραφία του επέτρεψε στους ιθαγενείς ν’ ακολουθήσουν το εθνολογικό τους πεπρωμένο σε ένα περιβάλλον σχετικής απομόνωσης.

«Μéxico σημαίνει κάκτος ixtle από την έρημο της Oaxaca, που λαμπυρίζει μέσ’ τον ζεστό αέρα και σοκολάτα αρωματισμένη με tlilxóchitl, το  μαύρο, στιλπνό λουλούδι της βανίλιας και πιπεριές jalapeños, φλογερές, που ξυπνούν έρωτες.  Σημαίνει μουσική της Paquita από τις λαϊκές γειτονιές και αφροδισιακό ποτό Damiana στην Πλατεία Garibaldi.  Και είναι μπλε νερά που σκορπούν γαλανές πευκοβελόνες και φτερά χρυσοπράσινα από παραδείσια πτηνά quetzal και χρυσά κοσμήματα κάτω απ’ τ’ άστρα της piñata -του χάρτινου στολιδιού των γενεθλίων.  Παιδιά σταυρωμένα από τους antizapatistas, σημαίνει Μεξικό. Και επίσης Quetzalcóatl, το θεϊκό φτερωτό φίδι.  Κομμάτια το άγαλμά του από jade. Ινδιάνοι huichol και ηφαίστεια.  Μαγεία: λευκή για τη θεραπεία και μαύρη για τον θάνατο, κόκκινη για τον έρωτα και κίτρινη για τη σπορά του καλαμποκιού.  Όλ’ αυτά είναι το Μεξικό.  Μεξικό σημαίνει πλωτοί κήποι και πυραμίδες στο δρόμο του Ήλιου και της Σελήνης που σταλάζει αραιή βροχή από αίμα. Αμερικάνοι με πόρνες στην Tijuana, δυστυχώς, είναι Μεξικό.  Μεξικό σημαίνει έρωτας που θρυμματίζει το “Είναι” και που ως ένστικτο της ζωής, μάχεται με το ένστικτο του θανάτου και διεισδύει στα μύχιά του, ως τη μέθεξη.  Και είναι το Μεξικό γιορτή.  Μια γιορτή των αγαπημένων νεκρών.  Βιολιά, ποτό, κεριά και πορτοκαλοκίτρινα λουλούδια cempasúchil πάνω στους τάφους:  αλληλοφωτίζονται στην άγρυπνη νύχτα.  Παναγιές με πρόσωπα ‘λιοκαμένα, χάρτινες γιρλάντες από κούκλες μαγικές, Friditas, πήλινα λουλούδια -σαν ζυμάρι- απ’ το Coyotepec και coates -φίλοι χωρικοί.  “Μπαρόκ της ζάχαρης” στο βάθος του σκοτεινού Καθεδρικού.  Ακρίδες στη σάλτσα, ινδιάνικα πανηγύρια, ο Rulfo,  ο Siqueiros, ο Juárez.  Χωριατοπούλες με κινέζικες καταβολές και γαλοπούλες με sauce chocolat χωριάτικη.  Καλοκαίρια.  Γωνιές με στοχαστικά sombreros κάνουν κατοικία τους τη δροσιά και τα καλαμποκοχώραφα στον ορίζοντα.  Machetes και trapiches: μαχαίρια και πατητήρια του ζαχαροκάλαμου σκουριασμένα και κουνούπια που τριγυρνούν βουίζοντας στα πήλινα τηγάνια comal με τις καλαμποκόπιτες tortillas.  Αυτά και άλλα πολλά σημαίνουν Μεξικό.»

(Απόσπασμα από: Ημερολόγια Ταξιδιών σε φύλλα μπανανιάς, (μυθιστότημα), Ηλίας Ταμπουράκης, Εκδ. Ροές, Αθήνα, 2007.)

[viii] Η Γουατεμάλα (Guatemala) συμπυκνώνει τα φυσικά και εθνολογικά στοιχεία της Κεντρικής Αμερικής. Τα ηφαίστειά της είναι τα ψηλότερα και πιο ενεργά της περιοχής  (Άγουα, Φουέγο, Ακατενάνγκο – Agua, Fuego, Acatenango). Οι αρχαιολογικοί χώροι των Μάγια, οι πιο εντυπωσιακοί (Τικάλ, Tikal). Έχει τον μεγαλύτερο και πιο πολύχρωμο ιθαγενή πληθυσμό, παραδοσιακά ντυμένο,  –ο οποίος παράγει ευρύτατης ποικιλίας λαϊκή τέχνη-, ενώ συγχρόνως υποφέρει από τους πιο συχνούς και καταστροφικούς σεισμούς. Από το 1523 έως το 1821, αποτελούσε κύριο  τμήμα της ισπανικής αποικίας της Κεντρικής Αμερικής (Capitanía General de Guatemala). Ακολούθησε μία σύντομη περίοδος ηγεσίας στην Κεντροαμερικανική Δημοκρατία (República Centroamericana). Η παλιά πρωτεύουσα (Antigua Guatemala) αποτελεί ένα από τα πιο γοητευτικά δείγματα της μπαρόκ αρχιτεκτονικής στη Λατινική Αμερική. Τα υψίπεδα, στα δυτικά της χώρας, παρουσιάζουν θεαματικά τοπία με λίμνες στο μπλε του κοβαλτίου και ηφαίστεια μαύρα –σαν τον κοφτερό, γυαλιστερό οψιδιανό-, σκουροπράσινα δάση από πεύκα –που παράγουν το λιβάνι κοπάλ (copal) στο χρώμα του κεχριμπαριού- και ξανθά καλαμποκοχώραφα. Εκεί, οι μυστηριώδεις ιερείς των Κακτσικέλ (kaqchiquel) και των Κ’ι Τσε (k’í-tzè maya), τυλιγμένοι στα πόντσο τους με τα γεωμετρικά σχήματα, στον γαλάζιο αρωματικό καπνό του λιβανιού και στα βαριά σύννεφα της οροσειράς του Κάτω Κόσμου Κουτσουματάν (Cuchumatán), επικαλούνται ακόμη το πνεύμα του Μαξιμόν (Maximón) –που, στολισμένος με μαντήλια και φορώντας «καουμπόϊκο» καπέλο, καπνίζει ένα πούρο· είναι το υβριδικό πνεύμα με τα ινδιάνικα και ισπανικά στοιχεία του κατακτητή Αλβαράδο (Pedro de Alvarado y Contreras, Ισπανία, 1485 [95;] – Μεξικό, 1541). Πιο πέρα, στα υπαίθρια παζάρια, μπροστά στις λευκές εκκλησίες, οι σοκολατένιες γυναίκες των Μάγια πουλάνε τα τροπικά φρούτα και τα λουλούδια της χώρας τους. Αρώματα και ήχοι του ξυλόφωνου μαρίμπα (marimba) γεμίζουν την ατμόσφαιρα.

[ix] Η Βολιβία (Bolivia), απαράμιλλης ομορφιάς χώρα των Άνδεων, στη Νότια Αμερική, με απόκοσμα τοπία ορεινών λιμνών σ’ όλα τα χρώματα της ίριδας μέσα σ’ ερήμους από ώχρα κι αγκαθωτούς κάκτους, απόμακρες πολιτειούλες –χτισμένες από άργιλο ψημένο στον ήλιο-, σα νεκροταφεία στον ορίζοντα, που ζουν μυστικά στον παλμό της ινδιάνικης ζωής και πανάρχαιους χώρους λατρείας του Ηλίου (Τιγουανάκου, Tiwanaku), θεωρείται η υψηλότερη, η πιο απομονωμένη, η φτωχότερη, η πιο ινδιάνικη, η τραχύτερη γη του νότιου ημισφαιρίου. Και η Λα Παζ (La Paz) –η μία από τις δύο πρωτεύουσές της-, η ομορφότερη… «ασχημούπολη».

[x] Το Περού (Perú) είναι από τις εντυπωσιακότερες χώρες των Άνδεων, στη Νότια Αμερική και πατρίδα του πιο ολοκληρωμένου πολιτισμού αυτής της ηπείρου: των Ίνκας. Μουσική και ποίηση (Βλ. Ανθολογία ποίησης των Ίνκας, εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Ηλίας Ταμπουράκης, Εκδ. Ροές, Αθήνα, 2007), χρυσά κοσμήματα (Μουσείο Larco Herrera, Λίμα) και κυκλώπεια τείχη (Μάτσου Πίκτσου, Machu Picchu), νησιά με εξωτική πανίδα (Μπαγιέστας, Ballestas) και ζούγκλες της Αμαζονίας (Ικίτος, Iquitos) συμπληρώνουν το παζλ αυτού του παραδείσου. Η λέξη Perú (biru), στη γλώσσα των ιθαγενών του Παναμά σημαίνει «Χώρα του Χρυσού»· οι ινδιάνοι, θέλοντας να αποπροσανατολίσουν και να διώξουν τους Ισπανούς κατακτητές από την περιοχή τους, τους έδειχναν τα πιο μακρινά βουνά στον ορίζοντα, λέγοντάς τους ότι πίσω από εκείνα βρισκόταν ένα βασίλειο, όπου τα πάντα ήταν φτιαγμένα από χρυσάφι. Έτσι δημιουργήθηκε ο θρύλος του El Dorado (Ελ Δοράδο).

[xi] Η Παραγουάη (Paraguay) έχει υπομείνει την πιο μακροχρόνια δικτατορία της Λατινικής Αμερικής κι έχει υποθάλψει ναζιστές που είχαν αποδράσει από τη μεταπολεμική Γερμανία, ενώ συνεχίζει να έχει τα πρωτεία στη διαφθορά και στο λαθρεμπόριο. Πίσω απ’ αυτήν την ειδεχθή βιτρίνα, όμως, φυλάει καλά κλεισμένο μέσα στο στέρνο της υποτροπικής ζούγκλας του Τσάκο (Chaco), έναν πολιτισμό με γλώσσα μελωδική και μουσική –συστατικά με τα οποία έχει συνθέσει την οικολογική μυθολογία του.

[xii] Κολομβία (Colombia)· η άγνωστη χώρα των βαρόνων της κοκαΐνης, των εμφυλίων πολέμων, των σμαραγδιών και του Ελ Δοράδο (El Dorado) –της μυθικής «χρυσής πόλης» που αναζητούσαν οι Ισπανοί τυχοδιώκτες-, η γη των εκατό χρόνων μοναξιάς του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες (Gabriel García Márquez, βλ. σχ. 89), έχει το όνομα του εξερευνητή της Αμερικής Χριστόφορου Κολόμβου (Cristóbal Colón) –ο οποίος, όμως, ποτέ δεν έφτασε ως εκεί. Οι ντόπιοι την ξέρουν και ως Locombia (=η χώρα των τρελών). Κάποιον λόγο θα χουν…

[xiii] Κλεόβουλος. Ένας από τους επτά αρχαίους Έλληνες σοφούς. Έζησε στη Ρόδο, γύρω στο έτος 600 π.Χ.

[xiv] Κόστα Ρίκα (Costa Rica): η μικρή δημοκρατική «Ελβετία» της Κεντρικής Αμερικής χωρίς στρατό, η πλούσια ακτή, όπου ο Χ. Κολόμβος συνάντησε τις γυμνές ιθαγενείς με τα χρυσά κοσμήματα, έχει τη μισή έκταση και πληθυσμό από ότι η Ελλάδα, όμως διαθέτει πολύ περισσότερους από τριάντα εθνικούς δρυμούς με αξιοθαύμαστη οργάνωση.

[xv] Tehuantepec (Τεγουαντεπέκ): Ισθμός πλάτους 200 χμ, στο μεξικανικό νότο.

[xvi] Ονδούρα (Honduras). Η Δημοκρατία της μπανάνας τσικίτα (chiquita) –ή… μπανανία- της Κεντρικής Αμερικής.

[xvii] Ο Ισπανός καθολικός μοναχός του τάγματος των Δομινικανών Μπαρτολομέ Δε Λας Κάσας (Bartolomé de las Casas) (Ισπανία, 1474 [ή ’84?]-1566), ο οποίος ήταν επίσης θεολόγος και Επίσκοπος του Τσιάπας (Chiapas) –στο νότιο Μεξικό- αλλά κυρίως χρονικογράφος της κατάκτησης της Αμερικής από τους Ισπανούς, ανέφερε ότι κότες δεν υπήρχαν στην Κεντρική Αμερική, παρά μόνο γαλοπούλες, με τα φτερά των οποίων οι ιθαγενείς έφτιαχναν βεντάλιες.

Σε επιστολή του στον Αυτοκράτορα Κάρολο της Ισπανίας (Carlos V de los Habsburgos), καταφέρεται ενάντια στο ρατσισμό που στηρίζει την αποικιοκρατία, λέγοντας εν ολίγοις ότι «…δεν γνωρίζει εάν οι ινδιάνες είναι πλάσματα του Θεού, εφ όσον δεν τις αναφέρει η Βίβλος, όμως είναι σίγουρος ότι οι Ισπανοί κοιμούνται μαζί τους και τεκνοποιούν…»

[xviii] Άλογα δεν υπήρχαν στην προκολομβιανή Μέση Αμερική. Λέγεται, μάλιστα, ότι όταν οι ιθαγενείς είδαν για πρώτη φορά τους Ισπανούς κατακτητές καβάλα στ’ άλογά τους, νόμιζαν ότι επρόκειτο για… ένα ενιαίο ζώο (!) Αργότερα ονόμασαν το νεόφερτο σ’ αυτούς άλογο, mázatl, δηλ. «ελάφι χωρίς κέρατα». Από αυτό προέρχεται το τοπωνύμιο Mazatlán (Μασατλάν), στο δυτικό Μεξικό.

[xix] Cenote (σενότε) είναι η ισπανική παραφθορά της λέξης ιθαγενούς dzonot (τζόνοτ) που σημαίνει: φυσικό, ασβεστολιθικό «πηγάδι» -λάκκωμα μεγάλων διαστάσεων μέσα στη σαβάνα, που δημιουργήθηκε από την κατάρρευση υπόγειων σπηλαίων.

[xx] Κουτσουματάν (Cuchumatán): Η ψηλότερη οροσειρά της Κεντρικής Αμερικής, στη δυτική Γουατεμάλα, φτάνει σε ύψος 3.800 μέτρων.

[xxi] Coe, Michael D.: The Μaya, Thames and Hudson Ltd., London, 1966.

[xxii] Olmecas (Ολμέκοι): Προκολομβιανός πολιτισμός της Μέσης Αμερικής, στην περιοχή της Βερακρούς (Veracruz) του ανατολικού Μεξικού, ο οποίος άνθισε από το 1.200 έως το 600 π.Χ. Το πραγματικό όνομά τους μας είναι άγνωστο· η λέξη ουλμέκατλ (ullmékaλ) [το ελληνικό γράμμα λ προφέρεται στην αζτεκική γλωσσολογία ως tl], στη γλώσσα νάουατλ (náhuatl) των μεταγενέστερων Αζτέκων, σημαίνει «λαός του καουτσούκ», επειδή αυτό ήταν το κύριο προϊόν της γης τους. Στις καλές τέχνες ασχολήθηκαν με την κατασκευή τεράστιων μονολιθικών αγαλμάτων (κεφαλών), που αναπαριστούν ηγεμόνες (;) με χαρακτηριστικά αιλουροειδούς. Διέθεταν σύστημα γραφής, το οποίο ακόμη δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί. Είχαν επίσης γνώση του ημερολογίου. Από όλους τους ιθαγενείς πολιτισμούς που αναφέρονται σε αυτό το βιβλίο, οι Ολμέκοι είναι οι μόνοι που έχουν πλέον εξαφανιστεί.

Το ιερό παιχνίδι της μπάλας, που αναφέρεται στο Πόπολ Βουχ –τη Βίβλο των Μάγια- ανάγεται, ίσως, σ’ εκείνην τη μακρινή (προ)ιστορική περίοδο.

[xxiii] Τικάλ (Tical). Πυραμίδες ύψους σαράντα πέντε μέτρων προεξέχουν από τη μυστηριώδη ομίχλη του τροπικού δάσους της βροχής στο Ελ Πετέν (El Petén Itzá), ενώ οι πίθηκοι –απόγονοι των Δίδυμων Ηρώων του Πόπολ Βουχ- κρέμονται με την ουρά τους από τα πανύψηλα δέντρα και καγχάζουν. Πολλά μέτρα κάτω, οι βάτραχοι –σαν τον Ταμασούλ (Tamasul), δηλώνουν με το αντιστικτικό κρώξιμό τους το σημείο όπου αρχίζει η γη.

[xxiv] Teotihuacán (Τεοτιγουακάν): Προκολομβιανός πολιτισμός της Μέσης Αμερικής, στην περιοχή του Ανάουακ (Anahuac)  του κεντρικού Μεξικού, ο οποίος άνθισε από το 300 έως το 700 μ.Χ. Το πραγματικό όνομά τους μας είναι άγνωστο· η λέξη téoλ, στη γλώσσα νάουατλ (náhuatl) των μεταγενέστερων Αζτέκων, σημαίνει «θεός από πέτρα», και huaca είναι η κοιλάδα. Καλλιεργούσαν τη γη τους με το σύστημα της τσινάμπα (chinampa), κατασκεύαζαν, δηλ. πλωτούς κήπους μέσα στα κανάλια της λίμνης Τεσκόκο (Texcoco), σαν αυτούς που μπορούμε να επισκεφτούμε σήμερα στο Σοτσιμίλκο (Xochimilco), στον «Κάμπο των Λουλουδιών» -όπως το ονόμαζαν οι Αζτέκοι- κοντά στη σύγχρονη μεξικανική πρωτεύουσα. Στην αρχιτεκτονική ασχολήθηκαν με την κατασκευή πυραμίδων, διακοσμημένων με ανάγλυφες παραστάσεις. Διακρίθηκαν επίσης στην κεραμική τέχνη. Διέθεταν σύστημα γραφής, το οποίο ακόμη δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί. Είχαν επίσης γνώση του ημερολογίου.

[xxv] Pakal (Πακάλ): Βασιλιάς του Palenque (Παλένκε), στο νοτιοανατολικό Μεξικό, κατά το έτος 615 μ.Χ.

[xxvi] Palenque (Παλένκε): Αρχαιολογικός χώρος στο νοτιοανατολικό Μεξικό. Από τα πεντακόσια κτίρια αυτής της πόλης, έχουν ανασκαφεί μόνο τα τριάντα τέσσερα, τα οποία, στην αρχαιότητα ήταν βαμμένα με πορφύρα. Τα πάντα εδώ κατασκευάστηκαν χωρίς μεταλλικά εργαλεία, χωρίς ζώα για τις μεταφορές και χωρίς τη χρήση του τροχού.

Αυτό είναι, ίσως, μία ένδειξη του γεγονότος ότι οι πολιτισμοί φτάνουν σε υψηλά σημεία ακολουθώντας διαφορετικούς δρόμους· έτσι, δεν μπορούμε να κρίνουμε έναν λαό ως «πιο πολιτισμένο» από κάποιον άλλον, μόνο επειδή είχε εφεύρει τον τροχό.

[xxvii] Toltecas (Τολτέκοι): Προκολομβιανός πολιτισμός της Μέσης Αμερικής, στην περιοχή του Ανάουακ (Anahuac) (Τολιάν – Tollán, Τούλα – Tula)  του κεντρικού Μεξικού, ο οποίος άνθισε από το 900 έως το 1.100 μ.Χ. Στην αρχιτεκτονική ασχολήθηκαν με την κατασκευή πυραμίδων (πολλές φορές από τα κρανία των θυμάτων που θυσίαζαν στους θεούς), διακοσμημένων με ανάγλυφες παραστάσεις. Είχαν επίσης γνώση του ημερολογίου.

[xxviii] Το Bonampak (Μποναμπάκ) βρίσκεται στο μεξικανικό νότο και είναι φημισμένο για τις τοιχογραφίες των αρχαίων ναών του σε ένα ιδιαίτερο ανοιχτό πετρόλ ή σκούρο γαλαζοπράσινο χρώμα, συνδυασμένο με ένα σκούρο κεραμιδί και με ώχρα.

Ο αρχαιολογικός χώρος ανακαλύφθηκε συμπτωματικά και με περιπετειώδη τρόπο: στα 1946, ο Τσαρλς Φρέυ (Charles Frey), ένας αντιρρησίας συνείδησης που είχε διαφύγει από το στράτευμα, χάθηκε μέσα στη ζούγκλα των Μάγια-Λακανντόν (Lacandón). Εκεί, τον «υιοθέτησαν» οι ιθαγενείς, και του αποκάλυψαν τον ιερό τους χώρο μέσα στο δάσος. Εκείνος, τότε, ειδοποίησε τις μεξικανικές αρχές κι έτσι ξεκίνησαν οι ανασκαφές. Ο Φρέυ πνίγηκε το 1949, όταν προσπάθησε να σώσει έναν αρχαιολόγο που είχε πέσει στον ποταμό Ουσουμασίντα (Usumacinta).

[xxix] Οι σπόροι του κακάο χρησίμευαν και ως νομισματικές μονάδες. Οι Μάγια θεωρούσαν ότι το ρόφημα του κακάο προκαλούσε αφροδισιακή «μέθη», και επέτρεπαν να το πίνουν μόνο τα μέλη της ιερατικής κάστας, στην περιορισμένη ποσότητα των τριών «κυπέλλων» από μικρή νεροκολοκύθα (huacal) σε κάθε τελετουργία.

Η αρχαία συνταγή για την παρασκευή αυτού του μαγικού ελιξιρίου του έρωτα, είναι η εξής: Σε ένα πήλινο σκεύος βράζουμε σε νερό ποταμού τη σκόνη του κακάο με λίγες μικρές καυτερές πιπεριές mexibel (χωρίς ζάχαρη). Όταν βράσει, το βγάζουμε από τη φωτιά, αφαιρούμε τις πιπεριές και το αρωματίζουμε με σκόνη βανίλιας και κανέλλα. Προσθέτουμε χοντροαλεσμένους σπόρους καβουρδισμένου καλαμποκιού και το προσφέρουμε ζεστό. [Οι Αζτέκοι, αντί για καλαμπόκι, πρόσθεταν αποξηραμένα μυρμήγκια χουμίλ (jumil, xotlinilli, pentatomidae, edessa mexicana).

[xxx] Στο Μεξικό υπάρχουν 150 είδη πιπεριάς.

Όταν ο Χριστόφορος Κολόμβος σάλπαρε για τις Ινδίες, είχε στο νου του να φέρει πίσω στην Ευρώπη μπαχαρικά και μαύρο πιπέρι, που τότε είχε μεγάλη εμπορική ζήτηση στις αυλές των ευγενών. Στο Νέο Κόσμο, όμως, πρωτοείδε την καυτερή πιπεριά, που οι Αζτέκοι ονομάζουν τσίλε [chil(e)] και οι Χιλιανοί αχί (ají) –για να μην τη συγχέουν με το όνομα της πατρίδας τους! Εδώ και 7.500 χρόνια, οι ινδιάνοι πιστεύουν ότι η πιπεριά βοηθά στην αποφυγή της γήρανσης του δέρματος, ενώ σήμερα υπολογίζουμε την καυστικότητα των 150 ειδών πιπεριάς σύμφωνα με την κλίμακα του Scoville, η οποία θέτει πρώτο το habanero με 300.000 βαθμούς και τελευταία την ποικιλία mexibel με μόλις 100 βαθμούς. Αυτό οφείλεται στην καψαϊκίνη (capsicum), ένα αλκαλοειδές, του οποίου ο χημικός τύπος είναι ο εξής:

(Στοιχεία από: 6-μηνο σεμινάριο Λατινοαμερικανικού πολιτισμού, Όμιλος Unesco Νομού Πειραιώς και Νήσων & Εκπολιτιστικός Σύνδεσμος Λατινοαμερικανών & Ισπανών Ελλάδας ASCLAYE, Ηλίας Ταμπουράκης, 2004-5).

[xxxi] Οι πυραμίδες, ναοί της Μέσης Αμερικής, συμβολίζουν τα ιερά βουνά. Η Πυραμίδα-ημερολόγιο στον αρχαιολογικό χώρο Τσιτσέν Ιτσά (Chichén Itzá), στο Γιουκατάν (Yucatán) του νότιου Μεξικού, που χρονολογείται από την κλασική περίοδο (550-900 μ.Χ)., την οποία οι Ισπανοί Κατακτητές ονόμασαν Ελ Καστίγιο (El Castillo) = Το Κάστρο, χτίστηκε το έτος 800 μ.Χ. (πριν την εισβολή των Τολτέκων) και φτάνει σε ύψος 25 μέτρων. Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για 2 αλληλοεπικαλυπτόμενες πυραμίδες, οι οποίες χτίστηκαν κατά τη διάρκεια 364 ετών, αφού κάθε 52 χρόνια, που ολοκληρωνόταν ένας ημερολογιακός κύκλος, κατασκευαζόταν κι ένα νέο κτίριο. Αποτελείται από 9 «ορόφους» με διαφορετικά ονόματα, που ο καθένας αντιστοιχεί σε μία διαφορετική ημερολογιακή περίοδο:

κ’ιν (k’in) = 1 ημέρα,

ουινάλ (winal) = 1 μήνας των 20 ημερών κιν (k’in),

τουν (tun) ή χάαμπ (jaab) = 1 έτος των 360 ημερών,

κ’ατούν (k’atun) = 20 τουν = 7.200 ημέρες,

μπακ’τούν (bak’tun) = 20 κ’ατούν = 144.000 ημέρες,

πικτούν (piktun) = 20 μπακ’τούν = 2.880.000 ημέρες,

καλαμπτούν (kalabtun) = 20 πικτούν = 57.600.000 ημέρες,

κινχιλτούν (kinjiltun) = 20 καλαμπτούν = 1.152.000.000 ημέρες,

αλαουτούν (alawtun) = 20 κινχιλτούν = 23.040.000.000 ημέρες = 63.123.287 χρόνια των 365 ημερών.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η χρονολόγηση γινόταν ως εξής: 5.10.4.3.9 = 5 μπακ’τούν, 10 κ’ατούν, 4 τουν, 3 ουινάλ και 9 κιν από τη Δημιουργία του Κόσμου των Μάγια, δηλ. από τις 13 Αυγούστου του έτους 3.114 π.Χ. Επομένως, οι τρεις τελευταίες περίοδοι αντιστοιχούν σ’ ένα πολύ μακρινό μέλλον.

Ο κάθε ένας από τους 9 ορόφους της πυραμίδας είναι χωρισμένος σε 2 επίπεδα, συμβολίζοντας έτσι τους 18 μήνες των 20 ημερών του κοίλου έτους. Στις τέσσερις πλευρές της πυραμίδας υψώνονται 91 σκαλοπάτια, που στο άθροισμά τους δίνουν τον αριθμό 364· ο ναός στην κορυφή συμβολίζει την 365η ημέρα του έτους. Μέσα σ’ αυτόν το ναό υπάρχει το είδωλο από νεφρίτη του θεού ιαγουάρου, που στη γλώσσα Μάγια-yucateca λέγεται μπ’αλάμ (b’alam), όπως και τα ιερά βιβλία αυτού του πολιτισμού: το τσιλάμ μπ’αλάμ (chilam b’alam) του Τσουμαγιέλ (Chumayel), του Τισιμίν (Tizimín), του Μανί (Maní), κλπ…

[xxxii] Αυτή η πρόοδος οφείλεται –σε μεγάλο μέρος- στη ρωσικής καταγωγής αρχιτέκτονα Tatiana Avenirovna Proskouriakoff (Татьяна Авенировна Проскурякова, Ρωσία, 1909 – Η.Π.Α., 1985) [Τατιάνα Αβινίραβνα Πρασκουριακόβα], η οποία κατόρθωσε να αποκρυπτογραφήσει τα ιδεογράμματα των Μάγια. Πρωιμότερες προσπάθειες είχαν γίνει από τον Yuri Valentinovich Knorozov (Юрий Валентинович Кнорозов, Ρωσία, 1922-1999) [Γιούρι Βαλιντίναβιτς Κνόραζοφ], ο οποίος στα 1952 απεφάνθη ότι το επωνομαζόμενο «αλφάβητο», που είχε καταγράψει ο Ισπανός Επίσκοπος Diego de Landa (Διέγο Δε Λάντα) τo 16o αι., ήταν μάλλον συλλαβικό, παρά φωνητικό.

[xxxiii] Οι Μάγια και οι Αζτέκοι κατασκεύαζαν ένα είδος χαρτιού από επεξεργασμένο φλοιό δέντρου. Τρεις τέτοιοι «κώδικες, codex, códices» -όπως τους ονομάζουν οι αρχαιολόγοι- διατηρούνται σήμερα στα μουσεία της Δρέσδης (Γερμανία), του Παρισιού και της Μαδρίτης. Στον πρώτο, αναφέρεται ο ημερολογιακός κύκλος του πλανήτη Αφροδίτη, με μεγάλη ακρίβεια.

[xxxiv] Τα ιερογλυφικά (λογογράμματα) των Μάγια διαβάζονται σε διπλές στήλες, από τα αριστερά προς τα δεξιά και από την κορυφή προς τη βάση:

Πρόκειται για έναν μεγάλο αριθμό λεξιγραφημάτων, δηλ. σημείων που αντιπροσωπεύουν τμήματα λέξεων, συλλαβές (μορφήματα) ή –λιγότερο συχνά- ολόκληρες λέξεις, μαζί με φωνητικά ή/και σημειολογικά, δηλ. νοηματικά σημεία:

Κάθε συλλαβή μπορούσε να έχει διάφορες προφορές και έννοιες. Έτσι, όπως και στη σύγχρονη Κινεζική και Ιαπωνική γλώσσα, είναι απαραίτητη η απομνημόνευση ενός τεράστιου αριθμού ιδεογραμμάτων, ενώ θεωρείται ευκολότερη η αναγνώρισή τους από τον αναγνώστη, παρά η αναπαραγωγή τους από το γραφέα. Γι αυτόν, αλλά και γι άλλους λόγους, η γραφή ήταν προνόμιο της ιερατικής και της βασιλικής κάστας των Μάγια.

Στην επόμενη εικόνα βλέπουμε τη διαδικασία αποκρυπτογράφησης ενός αναθηματικού κειμένου που βρίσκεται σε ξύλινο κιβώτιο προσφορών του Αχ Κ’ας Μπ’αλάμ (Aj K’ax B’alam) στο Τορτουγέρο (Tortuguero) του Μεξικού, το οποίο μελέτησε ο αρχαιολόγος Μαρκ Ζέντερ (Marc Zender), του Παν/μίου του Κάλγκαρυ (Department of Archaeology, University of Calgary):   

ΔΕΞΙΑ ΠΛΕΥΡΑ ΤΟΥ ΣΚΕΥΟΥΣ
ΣΤΗΛΗ: J-1 K-1 L-1 M-1 N-1 O-1 P-1
  IK’-MUY-yi Ik’ Muyi[l]

 

kabaIL yetkabail
 “(ο οποίος είναι) συνονόματος του”
uMAM 
umam
“παππού του”
taAJAWle taajawle[l]
 “στην εξουσία”
a-LAY?
-ya alay?
 “τότε”
CHUM-mu-wa-ni
chum-waan-Ø
 “αυτός επιβαίνει “
ta-? 
ta ?
“σε ;- πλοίο”
ΓΡΑΜΜΗ 1
ΓΡΑΜΜΗ 2
  ye-te IHAAB‘-ya
  juun haabiiy
“είχε περάσει [περίπου] ένας χρόνος”
CHUM-mu-wa-ni-ya
chumwaniiy-Ø
 “από τότε που κάθισε”
IXCHIJ
  baluun chihj
 “(την) 9 Μάνικ’”
VWI‘-KANJALbu
ho‘-wi‘-kanjalaab
 “15 Ποπ”
AJ-k’a-xa B’ALAM
Aj K’ax B’ahlam
 “Αχ Κ’ας Μπ’αλάμ.
  J-2 K-2 L-2 M-2 N-2 O-2 P-2

Ολόκληρο το κείμενο βρίσκεται στις έξι (6) πλευρές αυτού του «κύβου», και αναφέρει τα εξής:

«Αυτή είναι η εικόνα του Αχ Κ’ας Μπ’αλάμ, του (;), κατά την πράξη της (;). Η πέτρα τυλίγεται δύο ημέρες μετά την 6 Ετσνάμπ (Etznab) 11 [Τ]σέκ[ος] ([T]zek[os]), την 8 Αχάου (Ahau) 13 [Τ]σέκ[ος]. Ο Μπ’αλάμ Αχάου (Balam Ahau), ο θεϊκός Κύριος της περιοχής (του Τορτουγέρο), δεν παραβρέθηκε στο (τύλιγμα της πέτρας = ενταφιασμό στην πέτρινη  σαρκοφάγο). Την 8 Κάουακ (Kawak) 12 Γιας Κιν (Yax Kin), είχαν παρέλθει 2 μήνες από τότε που ο Μπ’αλάμ Αχάου είχε ενταφιαστεί, όταν ο Ικ’ Μουγίλ Μοουάν (IkMuyil Muwan) ο Δεύτερος, συνονόματος του παππού του, ενθρονίστηκε στην εξουσία. Την 9 Μάνικ’ (Manich’) 15 Ποπ (Pop), είχε παρέλθει σχεδόν ένα έτος από τότε που (ο Ικ’ Μουγίλ Μοουάν ΙΙ) ενθρονίστηκε στην εξουσία, όταν ο Αχ Κ’ας Μπ’αλάμ κάθισε σε (;)-πλοίο. Είχαν παρέλθει 5 ημέρες, 11 μήνες και 1 έτος από τότε που κάθησε σε (;)-πλοίο, όταν το αναθηματικό κιβώτιο του Αχ Κ’ας Μπ’αλάμ φιλοτεχνήθηκε.»

Οι υπογραμμισμένες φράσεις αντιστοιχούν στα λογογράμματα αυτής της εικόνας, και διαβάζονται ως εξής: … (I1)-J1, (I2)-J2, K1-L1, K2-L2, M1-N1, M2-N2, O1-P1, O2-P2, …
Κι άλλοι ιθαγενείς λαοί της Αμερικής είχαν αναπτύξει συστήματα γραφής, όμως αυτά δεν έχουν ακόμη αποκρυπτογραφηθεί. Έτσι, οι αρχαιολόγοι διακρίνουν –αυθαίρετα- αυτούς τους πολιτισμούς ως «προϊστορικούς», χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι εκείνοι δεν γνώριζαν την ιστορία τους. Ίσως, βέβαια, οι αναφορές τους να περιορίζονται σε «πρωτοϊστορικές» καταγραφές του ανθρώπινου δυναμικού και των φυσικών του πόρων ή των προϊόντων του. Η σύγχρονη ορθογραφία της γλώσσας των Μάγια διαφοροποιείται ανάλογα με τις περιοχές και τις διαλέκτους.

[xxxv] Αφροδίτη (Venus): Σε διαφορά με τους Έλληνες της Ομηρικής εποχής, οι Μάγια ήξεραν ότι ο Αυγερινός (ή Εωσφόρος) και ο Έσπερος (ή Αποσπερίτης) ήταν το ίδιο άστρο, δηλ. ο πλανήτης Αφροδίτη.

[xxxvi] Τσολ κ’ιν (Tzol k’in): Αντίστοιχό του ήταν ο ημερολογιακός κύκλος Τονάλπογουάλι (Tolalpohualli) των Αζτέκων.

[xxxvii] Οι Αμερινδοί διέθεταν αστρονομικές γνώσεις που τους διευκόλυναν στην καλλιέργεια της γης. Για τη μελέτη των κινήσεων του Σύμπαντος, έχτιζαν τους ναούς τους προσανατολίζοντάς τους στα άστρα.

(Στοιχεία ιθαγενούς αρχαιολογικής αστρονομίας:  Sol Latino, Αθήνα, Σεπτ.-Οκτ. 2002, σσ.: 12-15, άρθρο:  «Observadores de las estrellas» (δίγλωσσο), Ταμπουράκης Ηλίας.)

Στους incas –τον πολιτισμό των Άνδεων (Περού, Βολιβία, κλπ.) της νότιας Αμερικής-, η περιστροφή των στοιχείων της φύσης, δηλ. τα ηλιοστάσια και οι εποχές, οι άνεμοι, οι μέρες και οι νύχτες κ.ά., εκφράζεται στην ποίηση με το ρήμα muyuy.

[xxxviii] Κλίφορντ Μπράουν (Clifford Brown), του Atlantic University της Florida και ο Γουώλτερ Γουίτσι (Walter Witschey), του Μουσείου Επιστημών της Virginia (USA).

[xxxix] Wacław Franciszek Sierpiński (Πολωνία, 1882-1969): Μαθηματικός, ο οποίος επινόησε το ομώνυμο τρίγωνο που μπορεί να αναπαραχθεί πολλαπλά σε οποιαδήποτε κλίμακα μεγέθυνσης ή σμίκρυνση.

[xl] Οι ιθαγενείς γλώσσες της Αμερικής γράφονται πλέον με λατινικό αλφάβητο, στο οποίο οι γλωσσολόγοι έχουν προσθέσει ορισμένα σύμβολα, έτσι ώστε να εκφράσουν τους φθόγγους που δεν αντιστοιχούν στις ευρωπαϊκές γλώσσες. Το Πόπολ Βουχ γράφεται, λοιπόν, με δύο τρόπους: Pópol Wuj, με το φωνητικό αλφάβητο και προφέρεται Πόπολ Βουχ, και Popol Vuh, στα ισπανικά κείμενα, που προφέρεται Πόπολ Βου.

[xli] Fray Francisco de Ximénez (Ισπανία [Ανδαλουσία], 1666-1721): Καθολικός μοναχός του τάγματος των Δομινικανών και ιστορικός συγγραφέας της κατάκτησης της Αμερικής από τους Ισπανούς. Ταξίδεψε στη Γουατεμάλα το 1687, όπου κάποιοι ιθαγενείς του Τσιτσικαστενάνγκο (Chichicastenango) του αποκάλυψαν ότι ο αρχαίος πάπυρος του Πόπολ Βουχ ήταν κρυμμένος κάτω από την Αγία Τράπεζα του σχετικά νεόδμητου –τότε- καθεδρικού ναού του Αγίου Θωμά της Τσουιλά (Santo Tomás de Chuilá). Οι ιθαγενείς, προκειμένου να διατηρήσουν την ανιμιστική τους θρησκεία, συχνά έκρυβαν ειδώλια λαξεύοντας οπές στην πλάτη των καθολικών αγαλμάτων των εκκλησιών.

Η μετάφραση του Πόπολ Βουχ διήρκησε 21 χρόνια, από το 1701, έως το 1722.

[xlii] K’ukumatz (Γκ’ουκουμάτς) είναι η παράφραση της λέξης Kukulk’an (Κουκουλκ’άν) (στη γλώσσα των Μάγια) ή Quetzalcóatl (Κετσαλκόατλ) [στη γλώσσα των Αζτέκων], που σημαίνει «Φτερωτό Φίδι».

Οι Μάγια αποτελούνται από τριάντα εθνότητες, οι 23 από τις οποίες ζουν ακόμη και σήμερα στη Γουατεμάλα: Κ’εκτσί (q’eqchí), Τσουχ (chuj), Χακαλτέκα (jakalteka), Ακατέκα (akateka), Μαμ (mam), Τεκτιτέκα (tektiteka), Σιπακαπένσε (sipakapense), Αγουακατέκα (awakateka), Σακαπουλτέκα (sakapulteka), Ισίλ (ixil), Κ’ανχόμπ’αλ (q’anjób’al), Ουσπανντέκα (uspanteka), Ατσί’(achí’), Ποκόμτσι (poqomchi), Ποκόμαν (poqoman), Τσορτί’ (chortí’), Τσ’ούτουχιλ (tz’útujil), Σίνκα (xinka), Καρίμπε (karibe), Ιτσά (itzá), Μοπάν (mopán), Κακτσικέλ (kaqchiquel) και Κ’ιτσέ (k’iché), ενώ στο Μεξικό υπάρχουν οι Γιουκατέκα (yukateka), οι Λακανντόν (lakandón), οι Τσέλταλ (tzeltal) και οι Τσότσιλ (tzotzil)· οι δύο τελευταίοι αποτελούν τις ομάδες των σύγχρονων επαναστατών Σαπατίστας (zapatistas). Άλλες φυλές, όπως οι Σούμου (sumu), κατοικούν σε γειτονικές χώρες, όπως η Ονδούρα. Κάθε μία μιλάει δική της γλώσσα, ή διάλεκτο. Ορισμένες φυλές μπορούν να συνεννοηθούν γλωσσικά, ενώ άλλες όχι. Λίγοι είναι όμως πλέον οι ιθαγενείς που δε γνωρίζουν και την Ισπανική.

☼ Ο Kukulk’an/Quetzalcóatl (Κουκουλκ’άν/Κετσαλκόατλ) είναι ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στον γήινο Κόσμο και στο βασίλειο των νεκρών και συμβολίζει την αναγέννηση της Φύσης. Θεωρείται ακόμη και σήμερα -από όσους ιθαγενείς ακολουθούν το θρησκευτικό συγκρητισμό μεταξύ του Καθολικισμού και της ανιμιστικής  θρησκείας-, ότι οδηγεί το γένος των ανθρώπων σε διάφορα σημεία του σύμπαντος, ενώ συγχρόνως καθορίζει το χρόνο και τους ημερολογιακούς κύκλους. Συνδέεται με την καρποφορία, την προέλευση της ζωής και το πεπρωμένο. Θεμελιώνει τη νομιμότητα της θεϊκής ισχύος στη Γη και συμβολίζει το φως και τα χρώματα. Το όνομά του στην γλώσσα νάουατλ (náhuatl) των Αζτέκων –Quetzalcóatl- δείχνει ετυμολογικά τη μείξη των στοιχείων του ουρανού (ketzalli (κετσάλλι) = κυανοπράσινο-ιριδίζον πολύτιμο και ιερό φτερό, πλούσιο φτέρωμα // quetzal = φαρόμακρος, παραδείσιο πτηνό) και της γης (kówaλ, cóatl (κόατλ) = φίδι // φίλος // δίδυμος [coate, στο σύγχρονο υβριδικό ισπανικό ιδίωμα του Μεξικού]). Με την έννοια του διδύμου, ο Κετσαλκόατλ θεωρείται αδελφός του Τεσκατλιπόκα. (Βλ. Εισαγωγή: Κεφ. ΙΙ. Πάνθεον, 2. Μεξικό.) Αυτοί οι δύο, όμως, είναι εχθροί, ενώ οι Δίδυμοι Χουν και Βουκούμπ Χουναχπού των Μάγια αλληλοϋποστηρίζονται. Στα τέλη της κλασικής περιόδου (900 μ.Χ.), ο Κετσαλκόατλ απέκτησε ανθρωπόμορφα χαρακτηριστικά· κυβερνήτες πόλεων-κρατών έφεραν το όνομά του στον τίτλο τους.

(Βλ. υποσημ. clxxxiv)

[xliii] Jun = 1, Jurakán = πόδι. (huracán = ουρακάν) ονομάζεται σήμερα ο τυφώνας στο λατινοαμερικανικό ιδίωμα της ισπανικής γλώσσας.

[xliv] Ο Π. Χ. Δε Αριάγα (P. J. de Arriaga), ένας Ισπανός ιεραπόστολος στο Περού του 19ου αι., αναφέρει στο έργο του Extirpación de la idolatría del Perú – Εξάλειψη της ειδωλολατρίας στο Περού (Λίμα, 1621), ότι κάθε φορά που το κλίμα ήταν ιδιαίτερα ψυχρό, καλούσε –μεταξύ άλλων- όλους τους δίδυμους, τους οποίους κατηγορούσε η τοπική κοινωνία ότι ήταν υπεύθυνοι για το δριμύ ψύχος, επειδή –όπως ισχυρίζονταν- είχαν φάει αλάτι και πιπεριές. Τους έδινε, λοιπόν, την εντολή να εξομολογηθούν και να δηλώσουν μετάνοια για το αμάρτημά τους. Ο συσχετισμός των δίδυμων με την ατμοσφαιρική αναστάτωση είναι κοινό φαινόμενο σε σχεδόν ολόκληρο τον κόσμο.

Αντίθετα, οι ινδιάνοι των  παράκτιων περιοχών της Βρετανικής Κολομβίας προσδίδουν στους Δίδυμους ιδιαίτερες δυνάμεις, έτσι ώστε να διώχνουν την κακοκαιρία.

Οι Τουπινάμμπα (tupinamba) –οι αρχαίοι ιθαγενείς των ακτών της σημερινής Βραζιλίας- διηγούνταν το μύθο μίας γυναίκας, την οποίαν αποπλάνησε ένας πάμφτωχος άνθρωπος. Η γυναίκα αυτή γέννησε δίδυμα, από τα οποία, το πρώτο ανήκε στο διαφθορέα και το δεύτερο στο νόμιμο μέλλοντα σύζυγό της –που ήταν θεός. Ο φτωχός κατεργάρης, λοιπόν, κατάφερε να την κάνει να πιστέψει ότι εκείνος ήταν ο θεός, και να μείνει έγκυος μαζί του. Αργότερα έμεινε έγκυος και από το γνήσιο θεό. Παρ’ όλα αυτά, όμως, γέννησε ταυτόχρονα τα δύο παιδιά. Αυτά, όντας από διαφορετικό πατέρα, είχαν αντίθετα μεταξύ τους χαρακτηριστικά: ο ένας γιος ήταν γενναίος, ενώ ο άλλος δειλός. Αργότερα, ο ένας ήταν ο προστάτης των ινδιάνων, κι ο άλλος των λευκών. Ο ένας πρόσφερε αγαθά στην κοινότητα, ενώ ο άλλος ήταν υπεύθυνος για πολλά δεινά της Ανθρωπότητας.

Σε άλλες φυλές, όπως στους Κοοτενάυ (Kootenay) των Βραχωδών Ορέων (Rocky Mountains, Η.Π.Α.), στον ίδιο μύθο αναφέρεται μία και μόνη γονιμοποίηση. Ο ένας από τους Δίδυμους έγινε ο Ήλιος, κι ο άλλος το Φεγγάρι.

Στη φυλή Οκανάγκα (Okanaga) της Βρετανικής Κολομβίας, πάλι, ο μύθος παραλλάσσεται πολύ, και λέει ότι δύο αδελφές εξαπατήθηκαν από δύο διαφορετικούς άντρες, όμως, τα παιδιά τους θεωρούνταν δίδυμα, εφ’ όσον γεννήθηκαν κάτω από τις ίδιες περιστάσεις, από ηθική και ψυχολογική άποψη.

Στο μύθο της φυλής Κοοτενάυ, οι Δίδυμοι περνούν από διαφορετικές περιπέτειες, που τελικά τους «αποδιδυμοποιούν». Σε ορισμένες φυλές, τα δίδυμα νεογνά θανατώνονται αμέσως μετά τον τοκετό. Όχι μόνο οι δίδυμοι, αλλά και όσοι γεννήθηκαν βγάζοντας πρώτα τα πόδια, αλλά και τα άτομα με λαγωχειλία –όλα σύμβολα της δυαδικότητας- ενσαρκώνουν δύο χαρακτηριστικά, του καλού και του κακού, τα οποία παραμένουν συγχωνευμένα μέσα στο ένα και ίδιο πρόσωπο.

(Lévi-Strauss, Claude: Μύθος και νόημα, Μτφρ. Β. Αθανασόπουλος, Εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα, 1986).

Κατά τον Ρεσίνος (Recinos), η δυαδικότητα διαφαίνεται ανάμεσα στα ζεύγη των προσώπων (Δίδυμοι Ήρωες), ενώ κατά τον Τσάβες (Chávez), ο δυαδισμός έγκειται σε δύο χαρακτηριστικές ιδιότητες που προσδίδονται σε ένα πρόσωπο. Ο Κ. Τάουμπε (Karl Taube), πιστεύει ότι ο φόβος των μεσοαμερικανικών προκολομβιανών πολιτισμών για τους διδύμους συσχετίζεται με την ενσάρκωση του μυθικού χρόνου της Δημιουργίας. Αυτοί είναι οι δημιουργοί της τάξης, αλλά ενσαρκώνουν και τη σύγκρουση της αλλαγής.

(Βλ. ημερολόγιο Τσολ κ’ιν, Εισαγωγή: Χ. Παράρτημα, Κεφ. 1. Γουατεμάλα: Τσολ Κ’ιν).

[xlv] Ο κατακλυσμός εμφανίζεται ως κοινό στοιχείο αναγέννησης σε διάφορους πολιτισμούς: πρβλ.: τον Κατακλυσμό του Δευκαλίωνα, ή το βιβλικό του Νώε, των Σουμμερίων και του Γκιλγκαμές, της Τορά και του Κορανίου, τον Ινδικό και τον Κινέζικο, των Αβοριγίνων της Αυστραλίας, αλλά και τον Ινδονησιακό και τον Μαλαιοπολυνησιακό, των Φιννοταταρικών λαών κ.α. Στην Αμερικανική ήπειρο εμφανίζεται στους Μάγια, τους Αζτέκους, τους Ίνκα, τους Γουαρανί και τους Τσίμπτσα. Ορισμένοι μελετητές του ιερού βιβλίου Πόπολ Βουχ, ισχυρίζονται ότι τα κοινά σημεία ανάμεσα στη Χριστιανική θρησκεία και σ’ εκείνη των ιθαγενών, οφείλονται στη δια της βίας αφομοίωση των συμβόλων της πρώτης από τη δεύτερη, ως αποτέλεσμα της κατάκτησης της Αμερικανικής ηπείρου από τους Ισπανούς και του προσηλυτισμού των ιθαγενών. Άλλωστε, οι αρχαίοι πάπυροι (στη πλειονότητά τους) καταστράφηκαν, και οι ηγέτες (βασιλείς-ιερείς-σοφοί) θανατώθηκαν. Οι μεταγενέστεροι Ισπανοί, όπως ο μοναχός Φρανθίσκο Δε Χιμένεθ (βλ. σχ. 41) προσπάθησαν να ανακτήσουν αυτό το χαμένο υλικό –το θησαυρό της ιθαγενούς λογοτεχνίας και επιστήμης- με προφορικό τρόπο από ινδιάνους των λαϊκών στρωμάτων, οι οποίοι όχι μόνο δεν γνώριζαν στην εντέλεια τις βαθύτερες πτυχές της παράδοσής τους, αλλά ήταν κι επιρρεπείς σε κάθε επιρροή κι εκφοβισμό. Πρβλ. επίσης τους πρώτους στίχους του Πόπολ Βουχ, οι οποίοι είναι όμοιοι με τους δύο πρώτους από τη Γένεση.

[xlvi] Junajpú (Χουναχπού) σημαίνει: «1 (όχι: ένας) Κύριος (του Φυσοκάλαμου)». Το όνομα αυτό προέρχεται από το ιερό ημερολόγιο: Ahau/Ajaw (Αχάου) = Ajpú (kí-tzè).

Το αντίστοιχο της κλασικής περιόδου των Μάγια του Γιουκατάν (Yucatán), στο νότιο Μεξικό, για τον Χουν Χουναχπού –τον πατέρα των Δίδυμων Ηρώων-, είναι μία μορφή θεού του καλαμποκιού. Το ξυρισμένο κεφάλι με έντονη δολιχοκεφαλία και μία τούφα μαλλιών να προεξέχει, συμβολίζει ένα ώριμο καρπό καλαμποκιού. Η συγκομιδή των καρπών από τους μίσχους, συμβολίζει τον αποκεφαλισμό του Χουν Χουναχπού από τους Κυρίους του Κάτω Κόσμου.

(Βλ. Μέρος Δεύτερο: Κεφ. ΙΙ.)

[xlvii] Vukub (Βουκούμπ) σημαίνει «επτά (7)».

[xlviii] Adrián Recinos (Γουατεμάλα, 1886-1962): Μελετητής και φημισμένος μεταφραστής του Πόπολ Βουχ, ο οποίος προσπάθησε να το προσαρμόσει στη «Δυτική» σκέψη.

[xlix] Adrián Inés Chávez Ιθαγενής Μάγια από τη Γουατεμάλα και καθηγητής, ο οποίος μετέφρασε το Πόπολ Βουχ στην Ισπανική γλώσσα, ακολουθώντας πιστά την ινδιάνικη γλώσσα και σκέψη.

[l] Taube, Karl: Μύθοι των Αζτέκων και Μάγια, μτφρ.: Α. Η. Σακελλαρίου, εκδ. Παπαδήμα, Αθήνα, 1996, σ. 65.

[li] Aztecas, mexica (Αζτέκοι, όχι: «Ατζέκοι!): Προκολομβιανός πολιτισμός της Μέσης Αμερικής, στην περιοχή του Ανάουακ (Anahuac) του κεντρικού Μεξικού, ο οποίος άνθισε από το 1.200 έως το 1521 μ.Χ. Τα κύρια προϊόντα της γης τους ήταν το καλαμπόκι, το αβοκάντο, η ντομάτα, το φιστίκι, η σοκολάτα, οι γαλοπούλες και μία ράτσα εδώδιμων σκύλων, που λέγονταν ισκουίντλ (izkwintli). Στην αρχιτεκτονική ασχολήθηκαν με την κατασκευή πυραμίδων. Διέθεταν σύστημα γραφής, το οποίο ακόμη δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί. Είχαν επίσης γνώση του ημερολογίου.

[lii] Στο ανθρωπολογικό μουσείο της Πόλης του Μεξικού φυλάσσεται το Κουαουσικάλι (Cuauhxicalli), ένας στρογγυλός βασαλτικός μονόλιθος, με διάμετρο 3,60 μ. και βάρος 25 τόνους, που φέρει τα σύμβολα του ημερολογιακού κύκλου των Αζτέκων.

[liii] Οι Αζτέκοι ήταν ένας ημινομαδικός λαός με αμφίβολη προέλευση: ένας μύθος τους αναφέρει ότι κατάγονταν από το Ατιτλάν (Atitlán), ένα νησί του Ειρηνικού Ωκεανού. Αρχαιολογικές και ανθρωπολογικές έρευνες, όμως, έδειξαν ότι η προέλευσή τους είναι από την περιοχή Γιούτα (Utah) των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Το όνομά τους, πάντως, περιέχει το λέξημα a, που σημαίνει «νερό» και την κατάληξη –tl, που φανερώνει ουσιαστικό. Αυτοαποκαλούνται, λοιπόν, aztékaλ (στον ενικό αριθμό) και aztekah (στον πληθυντικό), δηλ., «ο λαός που έρχεται, ή κατοικεί κοντά στα ύδατα». Αναφέρει, μάλιστα, η μυθολογία τους, ότι έπρεπε να μετακινούνται συνεχώς πεζοί, από το Βορρά μέχρι το κέντρο του σημερινού Μεξικού, μέχρι να συναντήσουν μία λίμνη, μ’ ένα νησί κι έναν κάκτο νοπάλλι (nopalli), πάνω στον οποίον ένας αετός θα έτρωγε ένα φίδι. Όταν, λοιπόν, στα 1325, ο ιερέας Tenoxtli (Τενόστλι) είδε τον οιωνό, αναφώνησε: «Tenuxtíλan kwauhλi iλoayakan!» (Τενουστίτλαν κουάουτλι ιτλοαγιάκαν), που σημαίνει: «Ιδού η Ιερή Πόλη, όπου Αετός κατασπαράζει Όφιν!». Είναι, βέβαια, κατανοητό, ότι αυτή η παράδοση είχε δημιουργηθεί από το ιερατείο, για να εξυπηρετεί τις επεκτατικές τάσεις των Αζτέκων, οι οποίοι αφομοίωναν τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά όσων λαών κατακτούσαν και κυβερνούσαν με τη βία και τον εκφοβισμό μέσω των ανθρωποθυσιών, δημιουργώντας κατ’ αυτόν τον τρόπο, ένα παγκοσμιοποιημένο πολιτισμικό καλειδοσκόπιο. Λόγω αυτού του γεγονότος, πάντως, φέρουν και την ονομασία Τενότσκα (tenochca).

(Madsen, W. & C.: Τελετές μαγείας στη Σύγχρονη Λατινική Αμερική, Μαγικο-θρησκευτικές αντιλήψεις ανάμεσα στους σύγχρονους Αζτέκους, Μάγια και άλλους ιθαγενείς, εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Ηλίας Ταμπουράκης, Εκδ. Περίπλους, Αθήνα, 2007.)

[liv] Στα 1995, στη Γουατεμάλα, υπήρχαν 53% επί του πληθυσμού ιθαγενείς διαφόρων φυλών -με κυρίαρχους τους Μάγια-, 42% μιγάδες, 4% λευκοί ισπανικής καταγωγής και 1% άλλοι λαοί (μετανάστες).

[lv] Incas (Ίνκας): Προκολομβιανός πολιτισμός της Ζώνης του Πανανδικού πολιτισμού της Νότιας Αμερικής, στην περιοχή του Περού (κυρίως), της Βολιβίας και άλλων χωρών, ο οποίος άνθισε από το 1.438 έως το 1.533 μ.Χ. Τα κύρια προϊόντα της γης τους ήταν το δημητριακό κίνουα (qinoa) και τα φύλλα κόκας. Στην αρχιτεκτονική ασχολήθηκαν με την κατασκευή κυκλώπειων τειχών, ενώ στις καλές τέχνες διακρίθηκαν στη χρυσοχοΐα. Συνήθιζαν να προσφέρουν δωρεάν εργασία στην κεντρική κυβέρνησή τους και να μουμιοποιούν τους νεκρούς τους. Διέθεταν σύστημα καταγραφής του ανθρώπινου δυναμικού και των φυσικών τους πόρων με κόμπους διαφόρων ειδών, μεγεθών, χρωμάτων και νημάτων, το οποίο ονομάζεται κίπου (qipu). Είχαν επίσης γνώση του ημερολογίου.

(Ανθολογία ποίησης των Ίνκας, εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Ηλίας Ταμπουράκης, Εκδ. Ροές, Αθήνα, 2007.)

[lvi] Qosqo, Cusco & Cuzco (Κόσκο, Κούσκο, Κούθκο), είναι οι παραλλαγές της ονομασίας της τελευταίας πρωτεύουσας του Tawantinsuyo (Βλ. σχ. 67) –της Αυτοκρατορίας των Ίνκας.  Η λέξη σημαίνει «Ομφαλός του Κόσμου», και συμβολίζει το γεωγραφικό κέντρο εκείνης της χώρας των Άνδεων, που το όνομά της δήλωνε «Τα τέσσερα σημεία του Κόσμου». Ιδρύθηκε από τον θρυλικό Ίνκα Μάλλκου Κ’άπακ (Inka Mallku Qhapaq) το έτος 1226 μ.Χ. Σε υψόμετρο 3.326 μέτρων, είναι ένα θαύμα της αρχιτεκτονικής, όπου η μεγαλιθική λιθοδομή των Ίνκας συναντά τα μπαρόκ μπαλκόνια της Εξτρεμαδούρας από την Ισπανία.

[lvii] Mby’a tupí-guaraní (Μ’μπ-α Τουπί-Γουαρανί): Προκολομβιανός πολιτισμός της περιθωριακής (υποαμαζόνιας) περιοχής της Νότιας Αμερικής, στη σημερινή Παραγουάη, ο οποίος υπάρχει από την προϊστορική περίοδο έως και στη σύγχρονη εποχή. Κύριο προϊόν της γης τους είναι η αμυλώδης ρίζα γιούκα (yuca). Στη λαϊκή χρηστική τέχνη διακρίθηκαν στην καλαθοπλεκτική και στην κατασκευή τόξων. Το καλάθι συμβολίζει τη γυναίκα, επειδή πριν ακόμη κι από τη νεολιθική εποχή, τα θηλυκά μέλη της φυλής ασχολούνταν με τη συλλογή των καρπών, ενώ το τόξο είναι το σύμβολο του άνδρα, επειδή εκείνος έφερνε το κυνήγι στο χωριό. Τα δύο αυτά αντικείμενα συμβολίζουν επίσης τα γεννητικά όργανα. Οι Γουαρανί δε διέθεταν σύστημα γραφής, όμως διατήρησαν την θρησκευτική και λογοτεχνική προφορική τους παράδοση Yvyra Ñe’ery ( = Ρέει ο λόγος από τα δέντρα), με τη μελωδική τους γλώσσα.

[lviii] Pierre Clastres, (Γαλλία, 1934-1977): Γάλλος ανθρωπολόγος και εθνολόγος.

[lix] Arwak (Άργουακ): Προκολομβιανός πολιτισμός της περιθωριακής περιοχής της Νότιας Αμερικής, στην Κολομβία, ο οποίος άνθισε γύρω στο έτος 1.000 μ.Χ. Στις καλές τέχνες ασχολήθηκαν με τη χρυσοχοΐα. Δε διέθεταν σύστημα γραφής.

[lx] Sierra Nevada de Santa Marta (Σιέρρα Νεβάδα Δε Σάν’τα Μάρτα): Η ψηλότερη παραθαλάσσια οροσειρά της Γης, με υψόμετρο 5.775 μ.

[lxi] Στα 65 χμ. βόρεια της Μπογκοτά –της πρωτεύουσας της Κολομβίας- βρίσκεται η Λίμνη Γουαταβίτα (Guatavita), ο ιερός τόπος του πολιτισμού των Μουίσκα (muisca), και κοιτίδα του θρύλου του Ελ Δοράδο (El Dorado) –της «χρυσής πόλης» που αναζητούσαν οι Ισπανοί τυχοδιώκτες. (Βλ. σχ. 10 & 12) Οι ιθαγενείς έριχναν στα νερά της λίμνης τις προσφορές χρυσού και πολύτιμων λίθων για τους θεούς τους. Παρά τις πολυάριθμες προσπάθειες εύρεσης και ανέλκυσης των θησαυρών, μόνο λίγα αντικείμενα έχουν έρθει στο φως. Οι ντόπιοι ισχυρίζονται ότι το πνεύμα της λίμνης κρύβει καλά τους θησαυρούς του…

[lxii] Bri-bri (Μπρι-μπρι): Προκολομβιανός πολιτισμός της νότιας Κόστα Ρίκα. Δε διέθεταν σύστημα γραφής. Σήμερα χρησιμοποιούν το λατινικό αλφάβητο, όπως όλοι οι ιθαγενείς της Αμερικής.

[lxiii] Στην Κόστα Ρίκα συναντώνται στοιχεία από τους πολιτισμούς της Μέσης Αμερικής (Μάγια, Αζτέκοι) και της περιθωριακής περιοχής της Νότιας Αμερικής (Τσίμπτσα), οι οποίοι έφεραν επιρροές από τη Ζώνη του Πανανδικού πολιτισμού (Ίνκα).

[lxiv] Nolpopokayan (Νολποποκαγιάν), δηλ. «Γη όπου τα Βουνά Καπνίζουν»  ονομάζεται στη γλώσσα νάουατλ (náhuatl) των Αζτέκων η Κεντρική Αμερική, επειδή έχει πολλά ενεργά ηφαίστεια.

[lxv] Στη διαδρομή των σκλαβοκάραβων, η Κούβα, μέσ’ τη μέση της Καραϊβικής, με το ευνοϊκό της κλίμα, την τροπική βλάστηση, τους ήχους και τις καταιγίδες˙  νησί με μοναδικά στοιχεία, φιλοξένησε τους ταλαιπωρημένους δυτικοαφρικανούς, σα να ‘ταν πατρίδα τους, και τους ένωσε με το τοπικό στοιχείο, σε μία αργή διαπολιτισμική διεργασία που διήρκησε πάνω από τρεις αιώνες.  Εκεί, το αφρικανικό πνεύμα του Κυρίαρχου των Κεφαλών ταυτίστηκε με την Βίρχεν Δελ Μπλάνκο (Virgen del Blanco) –την Παναγία του Λευκού (κατακτητή)-, η Οτσούν (Oshún) του ποταμού με τη μουλάτα Καριδάδ Δελ Κόμπρε (Caridad del Cobre) –την μιγάδα Παναγία του Ελέους-, η όμορφη Γιεμαγιά (Yemayá) συνενώθηκε με την Βίρχεν Δε Ρέγλα (Virgen de Regla) –την Παναγία της Εμμηνόρροιας-, στην οποίαν προσεύχονται οι έγκυες κι όσες θέλουν ν’ αποκτήσουν παιδί μα δεν μπορούν, ή ακόμη κι όσες έχουν παιδί μέσ’ τα σπλάχνα τους, μα δεν το θέλουν.  Ο Τσανγκό (Shangó) -ο θεός του πολέμου- μετουσιώθηκε στην Σάντα Μπάρμπαρα (Santa Bárbara), που κρατά την κούπα (της ισπανικής μέθης) και το σπαθί (του ισπανικού τρόμου).  Όλα σε μία γη κοινή.  Στις αχυρένιες καλύβες, ανάμεσα στα τύμπανα και στα καμπανάκια, με τα μουσικά τους αγγογγό (agogó) και τα ομπά κουκού (obá kukú) και τ’ άλλα λατρευτικά αντικείμενα, που η φύση απλόχερα τους προσφέρει, τα πνεύματα των Oρίτσα (Orisha) πέφτουν σε εκστατικό χορό:

«koko odasheleyó

ko ko…

arere modasheleyó

koko modasheleyó…»

Λιτανείες και πρώτες Κοινωνίες συμπαρελαύνουν στις γειτονιές της Αβάνας, με τα γκρεμισμένα, πλέον, ενάλια τείχη, με το ιγιαμπό (iyabó) –το τελετουργικό μύησης:  στη γειτονιά της Ρέγλα, σ’ ένα σπίτι της δεκαετίας του 1950, μ’ εφτά δωμάτια γύρω απ’ την κεντρική αυλή, που φιλοξενεί γύρω στους εκατό ανθρώπους με τις επιδερμικές και θρησκευτικές τους αποχρώσεις, ένας υπερήλικας νέγρος, ντυμένος στα λευκά, δίπλα σ’ έναν μικρό βωμό, υμνεί τον Ελέγκμπα Ελεγουά (Elegba-Eleguá).  Δεν υπάρχουν τύμπανα˙  μόνο τρία μικρά αντικείμενα:  ένα ασημένιο αγγογγό –το μουσικό όργανο του Ομπαταλά (Obatalá)-, ένα χρυσό καμπανάκι της Οτσούν κι ένα ξύλινο ατσερέ (acheré) για τους υπόλοιπους θεούς.  Κάποιος από την ομήγυρη κινείται αποπνέοντας πολλή ενέργεια, κάνει παράξενους μορφασμούς, αναπνέει βαθιά, και τα μάτια του γίνονται κάτασπρα.  Ο Ορίτσα που επικαλείται ο ιερέας ανακοινώνει την παρουσία του.  Οι ύμνοι παίρνουν και δίνουν ανάμεσα στο πλήθος:  Iyalode tenite / ofe iko eri ma…

Οι ύμνοι αυτοί έχουν τις ρίζες τους στα βάθη της Αφρικής και των αιώνων.  Τα φωνητικά λάθη που είναι φυσικό να προκύπτουν σε μία προφορική παράδοση που επιβιώνει υπό καταπίεση, μεταδίδονται από στόμα σε στόμα, δημιουργώντας έτσι, μία σύγχρονη υβριδική κουλτούρα.  Αυτό το μελωδικό φολκλόρ των Γιορουμπά (Yorubá) επιτελεί το λειτούργημα της διατήρησης της ανάμνησης των νεκρών, της συνειδητοποίησης της ζοφερής πραγματικότητας της ζωής και της επίκλησης των άστρων και των λοιπών ουράνιων (θεϊκών/θεοποιημένων) σωμάτων.  Προαναγγέλλει το πεπρωμένο του ανθρώπου στη Γη, από τη γέννησή του, μέχρι τον θάνατό του.  Είναι μία αλληγορική αναφορά στο Πάνθεον των Ορίτσα, της άγραφης ιστορίας των Αφρικανών σκλάβων.  Ένας μαγικός εξορκισμός ανεπιθύμητων γεγονότων του παρελθόντος και του μέλλοντος.  Μία προφορική διατήρηση της γλώσσας, της θρησκείας, της φιλοσοφίας και της ιστορίας της Μαύρης ηπείρου.  Οι ακπόμ (akpom) –οι ερμηνευτές- αυτής, έχουν βαθιά γνώση αυτής της μουσικής κουλτούρας.

Ο Ελέγγμπα Ελεγουά είναι ο Ορίτσα που έχει άμεση σχέση με τα άστρα.  Οι πιστοί τού απευθύνουν προσευχές πριν από κάθε εμπορική διαπραγμάτευση.

Ο Ογγούν (Ogún) -ο θεός του πολέμου- αντιστοιχεί στην ανθρώπινη αποφασιστικότητα για την τέλεση οποιουδήποτε έργου.  Είναι κυρίαρχος των μετάλλων, και φυσικά των όπλων, αλλά και των αγροτικών εργαλείων και, κατ’ επέκτασιν, της αγροκαλλιέργειας.  Ο τελετουργικός χορός που του αφιερώνουν οι πιστοί, εκτελείται μ’ ένα γιαταγάνι του ζαχαροκάλαμου.  Ντύνεται στα κόκκινα και στα μοβ, στα πράσινα και στα μαύρα, ενώ στη μέση φορά το μαριβό (mariwó) –τους θυσάνους από φοίνικα-, και στο κεφάλι ένα διάδημα από δέρμα τράγου με ραμμένα κοχύλια.  Κρατά ένα παγούρι.

Ο Οτσόσι (Oshosi) -θεός του κυνηγιού- εξασφαλίζει στον άνθρωπο την τροφή του.  Επίσης, τον γιατρεύει με τα βότανά του.  Συσχετίζεται με τη δικαιοσύνη , και χαρακτηρίζεται ως άκρως δύσπιστος.  Το ατσέ (axé) -η ισχύς του- είναι αλάθητη.  Η ενδυμασία του είναι μπλε ή μοβ, και φέρει σκούφο από δέρμα ελαφιού με κοχύλια, ενώ κρατάει ένα τόξο, με το οποίο χορεύουν οι πιστοί του.

Ο Ομπαταλά, που λέγεται και Οριτσανλά ή και Οτσανλά, είναι ο ύψιστος του πανθέου Ορίτσα που έφεραν στην Καραϊβική οι μαύροι σκλάβοι της εθνικής ομάδας των Γιορουμπά από τη σημερινή Ισπανόφωνη Δυτική Αφρική.  Αυτός είναι ο δημιουργός του ανθρώπου.  Εκπροσωπεί το καλό, τη σοφία και την υπομονή.  Είναι ντυμένος στα λευκά με κόκκινη ή μοβ μπορντούρα.  Η μυθολογία πατακί (patakí) -που σημαίνει «δρόμος»- λέει ότι εμφανίζεται με δύο μορφές:  τη νεανική και τη γερασμένη.  Δέχεται τις πιο συχνές παρακλήσεις από τους ανθρώπους, για να τους χαρίζει υγεία ως το θάνατο.  Φημίζεται για την ηρεμία του.  Λατρεύεται ως διπλή φύση, ανδρική και γυναικεία, πατέρας, μητέρα και ανδρόγυνο.  Χορεύει κρατώντας μία ουρά αλόγου, και στον πόλεμο χρησιμοποιεί τόξο.  Παρ’ όλο που υπερισχύει κατά κάποιον τρόπο η ανδρική του υπόσταση, οι Καθολικοί ιεραπόστολοι τον έχουν εξομοιώσει με την Παναγία της Χάριτος.

Η Γιεμαγιά, η μέγιστη των Ορίτσας, είναι η θεά της θάλασσας, η μητέρα όλων των μανάδων, και σύζυγος του Ομπαταλά.  Ντύνεται στα μπλε, με λευκές ρίγες στο τελείωμα.  Έχει εξομοιωθεί με την Παναγία “Ρέγλα”.  Χαρακτηρίζεται για την ομορφιά την εξυπνάδα και τη δύναμή της.

Ο Τσανγκό -ο γιος του Ομπαταλά και της Γιεμαγιά-, είναι ο κυρίαρχος του τυμπάνου μπατά (batá), και μαγεύει τις γυναίκες ερωτικά με τους λάγνους χορούς του.  Φοράει κόκκινα ρούχα με λευκή μπορντούρα και μια ζώνη από φύλλα φοίνικα.  Κρατάει πάντα τον πέλεκυ του πολέμου.  Συμβολίζει την αρρενωπότητα, τον έρωτα και το νόημα της ζωής.

Η Οτσούν είναι η Κυρία του Χρυσού.  Θεά του αισθησιασμού, διατηρεί σχέσεις με τον Τσανγκό, τον Ογκούν και τον Οτσόσι.  Με αυτόν τον τελευταίο απέκτησε ένα παιδί με μία ιδιαιτερότητα:  για έξι μήνες είναι αγόρι και ζει με τον Οτσόσι, και γι άλλους έξι είναι κορίτσι, και ζει με την Οτσούν.  Η Οτσούν, λοιπόν, ντύνεται στα κίτρινα και στολίζεται με χρυσά κοσμήματα.  Για τον χορό της, οι πιστοί χρησιμοποιούν βεντάλιες και κρίκους στους αστράγαλους.  Είναι το πνεύμα της πειθούς, την οποία επιτυγχάνει με ερωτικά τεχνάσματα, αλλά και με σοφία.  Κατέχει επίσης τα μαγικά φίλτρα του καλού και του κακού.

Η Ογιά-Ιανσά (Oyá-Iansá) -η ικανή πολεμίστρια- ζει κι αυτή με τον Τσανγκό και τον Ογκούν, και νικά τους πάντες.  Κυρίαρχη του θανάτου, κατοικεί στα νεκροταφεία, λόγος για τον οποίον οι πιστοί τρέμουν την εμφάνισή της.  παρ’ όλ’ αυτά, η ενδυμασία της είναι πολύχρωμη.  Ο θρησκευτικός συγκρητισμός την έχει μετουσιώσει με την Αγία Τερέζα του καθολικισμού.

Το Εγκούν (Egún) είναι το πνεύμα που καθορίζει τις επαφές των ζωντανών με τους νεκρούς.  Στη φιλοσοφία των Γιορουμπά-λουκουμί (lukumí) υπάρχει η ρήση:  «ikú lobi osha», που σημαίνει:  «ο νεκρός γέννησε τον Άγιο».

Αυτός ο μαγικο-θρησκευτικός συγκρητισμός υπάρχει σήμερα και στη Βραζιλία.

(Στοιχεία από: Madsen, W. & C.: Τελετές μαγείας στη Σύγχρονη Λατινική Αμερική, Μαγικο-θρησκευτικές αντιλήψεις ανάμεσα στους σύγχρονους Αζτέκους, Μάγια και άλλους ιθαγενείς, εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Ηλίας Ταμπουράκης, Εκδ. Περίπλους, Αθήνα, 2007 & Pedroso Lázaro, Ogún Tolá: Obeddí, Cantos a los Orishás, traducción e historia, Edi. Artex, La Habana, Cuba, 1995.)

 Για περισσότερη συζήτηση γύρω από την ισπανική γλώσσα & τους πολιτισμούς της, επικοινωνήστε μαζί μας: Ηλίας Ταμπουράκης & Maricela Jiménezιδιαίτερα μαθήματα στον χώρο σας, κιν. 6951614346 & 6939777085

¿Qué sabes de España?

5bcdf18bd1741ce29c95b307a84703d4

            Cuando aprendemos un idioma, no es suficiente saber conjugar verbos; es importante también, conocer algunos datos de su cultura. Pero, ¡atención! Cultura no es solamente la Antigüedad clásica, sino la vida cotidiana y la mentalidad del pueblo que habla ese idioma.

            A continuación, podemos divertirnos jugando y aprendiendo esas cosas; lo único que se necesita es hablar un poco (o bastante) esa linda lengua: ¡el español!

http://www.todo-claro.com/castellano/avanzados/cultura_e_interculturalidad/Que_sabes_de_Espana/Seite_1.php

            Για περισσότερη συζήτηση γύρω από την ισπανική γλώσσα & τους πολιτισμούς της, επικοινωνήστε μαζί μας: Ηλίας Ταμπουράκης & Maricela Jiménez, ιδιαίτερα μαθήματα στον χώρο σας, κιν. 6951614346 & 6939777085

Ισπανικά: ρηματικοί τύποι μιας άλλης εποχής…

„Aunque por su significado las formas -ra y -se son equivalentes en la lengua moderna, no siempre pueden sustituirse entre sí. La primera procede del pluscuamperfecto de indicativo latino (amaveram); la segunda, del pluscuamperfecto de subjuntivo (amavissem). Una y otra absorbieron además significados propios de otros tiempos del indicativo o del subjuntivo respectivamente. La identificación de significados entre amara y amase es el resultado de un largo proceso histórico que los ha ido aproximando progresivamente, sin que haya llegado a ser tan completa que permita permutarlos entre sí en todos los casos, como veremos a continuación:

catedralcolorida-compressor

http://originburgos.es/wp-content/uploads/2015/04/catedralcolorida-compressor.jpg

Amara, como pluscuamperfectode indicativo equivalente a había amado, predomina en los textos literarios medievales. Según los cómputos estadísticos que se han realizado, parece que en el siglo XV se inicia el predominio de amara con valor subjuntivo, el cual sique avanzando en los escritores del Siglo de Oro. En la segunda mitad del siglo XVII son ya muy poco frecuentes los ejemplos de amara (= había amado) como indicativo. Los escritores de fines del siglo XVIII y los románticos, por imitación de los textos antiguos y especialmente del Romancero, restauran el uso primitivo en muchos casos. Esta restauración literaria, ajena a la lengua hablada, persiste más o menos debilitada hasta nuestros días:

No es ya Montevideo la ciudad humilde que él dejara al partir. (J. E. Rodó)

Clarín, el buen maestro, fracasó también en la ayuda que me prestara. (Azorín)

A San Fracisco de Asís le habrá dado un vuelco el corazón en el pecho; aquel pecho abierto al amor de los animales, que en verso piadoso cantara el pagano Rubén. (C. J. Cela)

A veces encontramos la forma -ra, no ya como pluscuamperfecto de indicativo, sino como un pretérito cualquiera de indicativo.

Se comenta el discurso que anoche pronunciara el Presidente  (en vez de  pronunció).

Esta construcción no está justificada en modo alguno por la tradición del idioma.

En la apódosis de las oraciones condicionales, la forma en -ra conserva el valor indicativo originario, y puede ser sustituida por el condicional en -ría.

Si tuviese buenos valedores conseguiría (o consiguierael cargo solicitado.

De la apódosis pasó a la prótasis, haciéndose equivalente de -se:

Si tuviera (tuviesebuenos valedores,  etc.

En resumen: Amara equivale a amase en la prótasis de las oraciones condicionales. Amara equivale a amaría en la apódosis, uso que en el habla coloquial solo vive hoy en algunos países de América. En estilo literario su frecuencia es mucho menos que en la lengua clásica. Frases como

Si no pareciera  o pareciese descortesía se lo dijera,

se sienten hoy como afectadas; lo corriente es se lo diría.

En cambio, el uso indistinto de -ra o -ría tiene plena vigencia tratándose de verbos modales en frases de significado potencial, tanto en el habla corriente como en estilo literario.

Para que le ayude a hacer una cosa que no debiera [o deberíahacer. (José Isaacs)

Tanto para leer como para crear una poesía debiéramos [o deberíamosexigir cierta solemnidad. (J. Ortega y Gasset)

Todo pudiera [podríaser, y además, cosas más raras se han visto.  (C. J. Cela)

Fuera de los casos que acabamos de mencionar, la identificación de -ra y -se es hoy completa, es decir: ambas pueden sustituirse entre sí siempre que sean subjuntivas. El predominio de una u otra depende de estilos o preferencias individuales o colectivas.

En el habla corriente predomina generalmente -se; pero -ra tiene mucho uso en la lengua culta y literaria.“

[RAE: Esbozo de una nueva gramática de la lengua española, § 3.15.6a-d]

Για περισσότερη συζήτηση γύρω από την ισπανική γλώσσα & τους πολιτισμούς της, επικοινωνήστε μαζί μας: Ηλίας Ταμπουράκης & Maricela Jiménez, ιδιαίτερα μαθήματα στον χώρο σας, κιν. 6951614346 & 6939777085

Ισπανικά: Ένας τόνος κάνει τη διαφορά!…

porque-por-que

https://www.tes.com/lessons/Vp1s0Yp2AxyEyg

Η λέξη porque, στα ισπανικά, έχει 4 μορφές:

a) porqué = ουσιαστικό

No conozco el porqué de su reacción. [= la razón].

 

b) por qué = πρόθεση + ερωτηματικό μόριο

¿Por qué no hiciste lo que te dije?

 

c) porque = σύνδεσμος

No fui de vacaciones porque no quería. [= ya que no quería].

 

d) por que = πρόθεση + αναφορικό

Esta es la razón por (la) que lo hice.

 

Για περισσότερη συζήτηση γύρω από την ισπανική γλώσσα & τους πολιτισμούς της, επικοινωνήστε μαζί μας: Ηλίας Ταμπουράκης & Maricela Jiménez, ιδιαίτερα μαθήματα στον χώρο σας, κιν. 6951614346 & 6939777085

Απορίες γύρω από τη γλώσσα ? Ισπανικά: Condicional, μέρος 2ο.

3322081337_1342ae944c_m

LicenseCopyright All rights reserved by Sator Arepo /  License this photo on Getty Images

Υπάρχουν 2 κατηγορίες υποθετικού λόγου: ο πραγματοποιήσιμος και ο μη πραγματοποιήσιμος, οι οποίες υπάγονται σε 3 υποκατηγορίες: του παρόντος, του μέλλοντος και του παρελθόντος. Η πιθανότητες πραγματοποίησης κυμαίνονται σε διάφορα επίπεδα. Για τα βασικά είδη, δείτε το σύνδεσμο: https://idiaiteramathimataxenonglosson.wordpress.com/2014/10/27/ispanika-condicional/, ενώ στη συνέχεια θα βρείτε κι άλλες δομές του υποθετικού λόγου στα ισπανικά:

Si tienes … , podrías …

Si se trabajaba … , se vivía …

Si estuvisteis … , veríais …

Si estaba … , será // es …

Si vivisteis … , hablaréis …

Si no cenasteis … , ¡comed!

Como pierda … , no sé qué voy a hacer.

Como se informe de … , me mata.

Estudiando … , encontrarás …

Bajando … , llegas …

Con comer menos … , adelgazarás // adelgazarías.

De ser así, ¡compra …!

De venir ellos, los llevaríamos …

De comprarlo, ¡cómpralo ya!

A decir verdad, no me parece …

En caso de … (sustantivo), nos vamos … // ¡no uséis …!

Si él te pidiera … , ¡dáselo!

Si estuviera bien, te aviso.

Si estuviera … , desde luego que me escuchaba.

Con tal de que te vayas, te prometo …

Le he cambiado el turno, con la condición de que me lo cambie él también cuando yo lo necesite.

Te dejaría … , siempre que me dejaras …

Con tal de que me hubieras avisado, te habría ayudado.

A no ser que nos demos prisa, llegaremos tarde.

A no ser que haya sido él, no sé quién puede haber llamado.

Te dije lo de él, a condición de que guardaras …

No nos invitaba, a no ser que fuera …

En caso de que haya … , me llama // me llamará.

En caso de que tuvieran … , dirían …

En caso de que hubiera habido … , habrían avisado.

En caso de que hubiera problema, ¡avísame!

En caso de tener tiempo, te aviso // nos volveríamos a ver.

En caso de haber estado … , habríamos vuelto a vernos.

En caso de no poder … , ¡dínoslo!

En caso de haberlo recibido, me lo hubieran dicho.

Για περισσότερη συζήτηση γύρω από την ισπανική γλώσσα & τους πολιτισμούς της, επικοινωνήστε μαζί μας: Ηλίας Ταμπουράκης & Maricela Jiménezιδιαίτερα μαθήματα στον χώρο σας, κιν. 6951614346 & 6939777085

Απορίες στη γλώσσα ? Αντιστοιχία ρηματικών τύπων σε 5 γλώσσες.

4297263546_a017f58de7_m

LicenseAttributionNoncommercialNo Derivative Works Some rights reserved by Shohei Hanazaki

Πολλοί ρηματικοί τύποι, που δημιουργούν διάφορες εκφράσεις σε μία γλώσσα, είναι πιθανόν να μην υπάρχουν σε κάποια άλλη γλώσσα. Εδώ θα προσπαθήσουμε να αντιστοιχίσουμε τους χρόνους και  τις εγκλίσεις στην ενεργητική & παθητική φωνή και στη μέση διάθεση, ανάμεσα στα ελληνικά (85)ισπανικά (142), αγγλικά (65)πορτογαλικά (131) & γερμανικά (64). (Κάποιοι από αυτούς μπορεί να χρησιμοποιούνται μόνο σε ορισμένες περιοχές, ή να έχουν σπάνια χρήση, παλιότερη ή λογοτεχνική.) Παρατηρούμε, λοιπόν, ότι οι βόρειες γλώσσες είναι φτωχότερες σε ρηματικούς σχηματισμούς, απ’ ότι οι νότιες. Ως παράδειγμα, θα χρησιμοποιήσουμε το ρήμα “γράφω”, επειδή σχηματίζει ανώμαλους τύπους σε όλες αυτές τις γλώσσες, κι έχει μετατροπές σε όλους σχεδόν τους χρόνους, τις εγκλίσεις, τις φωνές & τις διαθέσεις (486). Πρέπει να έχουμε υπ’ όψιν ότι μία έκφραση μπορεί να χρησιμοποιεί διαφορετικούς ρηματικούς τύπους ανάμεσα στις γλώσσες: π.χ. Πού ήσουν; ¿Dónde estabas / estuviste? Where have you been? Πολλοί άνθρωποι διευκολύνονται από τη γλωσσική σύγκριση. Εάν όμως, αυτό σας μπερδεύει, μπορείτε να επιλέξετε (ηλεκτρονικά ή με μαρκαδόρο) τη γλώσσα που σας ενδιαφέρει. Και φυσικά, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε αυτόν τον μεγάλο κατάλογο τμηματικά.

Geometric-Wallpaper-HD-40

http://ohtoptens.com/wp-content/uploads/2015/05/Geometric-Wallpaper-HD-40.jpg

ΑΚΛΙΤΑ ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΡΗΜΑΤΟΣ:

                              γράφω (απαρέμφατο)

ESPAÑOL:             escribir (infinitivo)

ENGLISH:              to write (infinitive)

PORTUGUÊS:       escrever (infinitivo)

         escrever, -res, escrever, -rmos, -rdes, -rem (infinitivo pessoal, προσωπικό απαρέμφατο > κλιτό)

DEUTSCH:             schreiben (Infinitiv)

γράφεται (απαρέμφατο σε αυτοπαθή μορφή)

escribirse (reflexivo)

to be written

escrever-se (reflexivo)

sich schreiben

γράφω [τώρα] (απαρέμφατο διαρκείας με γερούνδιο / ενεργητική μετοχή ενεστώτα)

estar escribiendo

to be writing (continuous / progressive)

estar a escrever (Pt.) / estar escrevendo (Br.)

(μπορεί να δημιουργηθεί με τον απλό ενεστώτα + gerade / gleich)

“το να έχει γράψει κανείς” (απαρέμφατο παρακειμένου / επίσης ουσιαστικοποιείται)

haber escrito 

to have written

ter escrito

ter, -res, ter, -rmos, -rdes, -rem escrito (infinitivo pessoal, προσωπικό απαρέμφατο ετεροπροσωπίας)

geschrieben haben (ρήματα κίνησης & κατάστασης με sein, π.χ.: gegangen sein)

“το να έχει γραφτεί” (απαρέμφατο παρακειμένου σε αυτοπαθή μορφή, που μπορεί να ουσιαστικοποιηθεί)

haberse escrito

to have been written

ter-se escrito

“το να έχει γράψει κανείς” [με διάρκεια]

haber estado escribiendo

to have been writing

ter estado escrevendo (+ προσωπικό απαρέμφατο)

γράφοντας (ενεργητική μετοχή ενεστώτα / γερούνδιο)

escribiendo (grundio)

writing (gerund)

escrevendo (gerúndio)

schreibend (Partizip Präsens) (σπάνιο) (κλίνεται ως  επίθετο: -er, -e, es, και στις πτώσεις: -em, -en)

— (ο προηγούμενος τύπος σε αυτοπαθή μορφή)

escribiéndose

being written

escrevendo-se

έχοντας γράψει

habiendo escrito

having written

tendo escrito

έχοντας γραφτεί

habiéndose escrito

having been written

“το να είναι κάτι γραμμένο”

ser / estar escrito (pasiva del estado, παθητική της κατάστασης)

to be written (passive voice)

ser / estar escrito (passiva de estado, παθητική της κατάστασης)

geschrieben werden / sein (Zustandpassiv, παθητική κατάστασης)

“το να έχει γραφτεί”

haberse escrito

to have been written

ter-se escrito

geschrieben worden sein / geschrieben gewesen sein (παθητική κατάστασης)

γράψει (στα ελληνικά θεωρείται απαρέμφατο, αλλά στις υπόλοιπες γλώσσες: παθητική μετοχή παρακειμένου)

escrito (participio del perfecto)

written (past participle)

escrito (particípio do perfeito)

geschrieben (Partizip Perfekt)

γραμμένος, -η, ο (μετοχή παρακειμένου, λειτουργεί & ως επίθετο και τότε κλίνεται σε γένος & αριθμό)

escrito, -a //-s

written (τα αγγλικά επίθετα δεν κλίνονται)

escrito, -a // -s

geschrieben(-er, -e, -es) (κλίνονται ως επίθετα: -em, -en)

images

https://www.google.gr/search?q=verb&rlz=1C1AVNE_enGR650GR650&es_sm

ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΦΩΝΗ: ΟΡΙΣΤΙΚΗ ΕΓΚΛΙΣΗ

γράφω (ενεστώτας)

escribo (presente)

I write (present)

escrevo (presente)

ich schreibe (Präsens)

γράφω [τώρα] (ενεστώτας διαρκείας)

estoy escribiendo

I am writing (present continuous – progressive)

estou a escrever (Pt.) / estou escrevendo (Br.)

(Στα γερμανικά δεν υπάρχουν χρόνοι διαρκείας. Αυτές οι έννοιες σχηματίζονται με επιρρήματα, όπως: gerade, gleich κλπ.)

έγραφα (παρατατικός)

escribía (pretérito imperfecto)

I used to write 

escrevia (pretérito imperfeito)

ich schrieb (Präteritum)

έγραφα [εκείνη τη στιγμή] (ο ίδιος χρόνος σε μορφή διαρκείας)

estaba escribiendo

I was writing (past continuous)

estava a escrever / estava escrevendo

έγραψα (αόριστος)

escribí (pretérito indefinido)

I wrote (past simple)

escrevi (pretérito perfeito)

ich habe geschrieben (Perfekt) (ο γερμανικός παρακείμενος παίρνει θέση αορίστου)

— (μορφή αορίστου διαρκείας , που δεν έχει ακριβή μετάφραση στα ελληνικά)

estuve escribiendo

— (δεν έχει αγγλική αντιστοιχία. Μπορεί να αντικατασταθεί από τον τύπο: I was writing)

estive a escrever / estive escrevendo

έχω γράψει (παρακείμενος)

he escrito (pretérito perfecto)

I have written (present perfect)

tenho escrito (pretérito perfeito composto)

— (Ο γερμανικός παρακείμενος παίρνει θέση αορίστου)

“έχω που γράφω [τόσο καιρό]” (περιφραστική μορφή διαρκείας του παρακειμένου)

he estado escribiendo

I have been writing (present perfect continuous)

tenho estado escrevendo

— 

είχα γράψει (υπερσυντέλικος)

había escrito (pretérito pluscuamperfecto)

I had written (past perfect)

tinha escrito / escrevera (pretérito mais-que-perfeito)

ich hatte geschrieben (Plusquamperfekt)

“είχα [τόσο καιρό] που έγραφα” (περιφραστική μορφή διαρκείας του υπερσυντέλικου)

había estado escribiendo

I had been writing (past perfect continuous)

tinha estado escrevendo

— (ο επόμενος χρόνος δεν έχει ελληνική αντιστοιχία και εκφράζει έννοιες μεταξύ αορίστου και υπερσυντέλικου):

hube escrito (pretérito anterior) (παλαιότερος τύπος, αντιστοιχεί με το πορτογαλικό: escrevera)

θα έχω γράψει (συντελεσμένος μέλλοντας)

habré escrito (futuro perfecto)

I will / shall have written (future perfect)

terei escrito / vou ter escrito (futuro perfeito)

ich werde geschrieben haben (Futur II) (ich werde gegangen sein)

“θα κλείνω [τόσο καιρό] που γράφω” (περιφραστική μορφή διαρκείας του συντελεσμένου μέλλοντα)

habré estado escribiendo

I will / shall have been writing (future perfect continuous)

 terei estado escrevendo

θα γράψω (μέλλοντας)

escribiré (futuro)

I will / shall write (future simple)

escreverei (futuro)

ich werde schreiben (Futur I)

θα γράφω (μέλλοντας διαρκείας)

estaré escribiendo

I will / shall be writing (future continuous)

estarei escrevendo

images (1)

https://www.google.gr/search?q=verbo&rlz

ΠΕΡΙΦΡΑΣΤΙΚΕΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ:

πρόκειται να γράψω

voy a escribir

I am going to write

 vou escrever

πρόκειται να γράφω

voy a estar escribiendo

I am going to be writing

 vou estar escrevendo

γράφω σιγά-σιγά

voy escribiendo

vou / ando escrevendo

επρόκειτο να γράψω

iba a escribir

I was going to write

ia escrever

επρόκειτο να έγραφα

iba a estar escribiendo

[το] έγραφα σιγά-σιγά

iba escribiendo

ia escrevendo

θα [το] γράφω σιγά-σιγά

iré escribiendo

irei escrever (ισοδυναμεί με το: I am going to write)

[κάποια μέρα] πρέπει να γράψω

he de escribir

— (ισοδυναμεί με το: Some day, I might / should / have to write)

hei-de escrever

έχω [καιρό τώρα] που γράφω

llevo escribiendo (περίπου ισοδύναμο του: he estado escribiendo)

— (ισοδυναμεί με το: I have been writing)

είχα [καιρό τότε] που έγραφα

llevaba escribiendo (περίπου ισοδύναμο του: había estado escribiendo)

— (ισοδυναμεί με το: I had been writing)

έχω [έως τώρα] γράψει 

llevo escrito

είχα [έως εκείνη τη στιγμή] γράψει

llevaba escrito

μόλις έγραψα

acabo de escribir

acabo de escrever

μόλις είχα γράψει

acababa de escribir

acabava de escrever

συνήθως έγραφα

I used to write 

I am used to writing (έχω συνηθίσει [σ]το γράψιμο)

costumava escrever

πρέπει να γράψω

tengo que escribir

I have to write

tenho de / que (προφορικός λόγος) escrever

ich muss / soll schreiben 

images (4)

https://www.google.gr/search?q=ρήμα&rlz

ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ ΕΓΚΛΙΣΗ:

γράψε, γράφε!

¡escribe!

write!

escreve!

schreib(e)!

μη γράψεις, μη γράφεις!

¡no escribas!

don’t write!

não escrevas!

schreib nicht!

“να το έχεις γραμμένο”

¡tenlo escrito!

have it written!

tem-no escrito!

habe geschrieben!

images (5)

https://www.google.gr/search?q=ρήμα&rlz

ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ ΕΓΚΛΙΣΗ ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗΣ ΦΩΝΗΣ:

(μακάρι να, ίσως, όταν, άμα, αφού) (εσύ θέλεις εγώ να) γράψω

(que) escriba

(I ask) he / she write (bare infinitive = γυμνό απαρέμφατο)

(que) escreva

ich schreibe, -est, -e, -en, -et, -en (Το Konjunktiv Ι χρησιμοποιείται στον πλάγιο λόγο)

να  γράφω

(ojalá) esté escribiendo

(I ask) he / she be writing (σπάνιος τύπος)

esteja escrevendo

να έγραφα

escribiera / escribiese

escrevesse

ich schriebe (To Κonjunktiv II χρησιμοποιείται στον υποθετικό λόγο)

— (ο προηγούμενος ρηματικός τύπος σε μορφή διαρκείας)

estuviera / estuviese escribiendo

estivesse escrevendo

να έχω γράψει

haya escrito

tenha escrito

ich habe, -est, -e, -en, -et, -en geschrieben (για πλάγιο λόγο)

(ίσως) θα έχω [τόσο καιρό] που γράφω

haya estado escribiendo

να είχα γράψει

hubiera / hubiese escrito

tivesse escrito

ich hätte geschrieben (για υποθετικό λόγο)

να είχα [τόσο καιρό] που έγραφα

hubiera/ hubiese estado escribiendo

αν τυχόν γράψω (στο μέλλον)

escribiere (σε νομικά κείμενα)

escrever, -es, escrever, -rmos, (-rdes) -rem

ich werde, -est, -e, -en, -et, en schreiben (πλάγιος λόγος)

αν τυχόν είχα γράψει

hubiere escrito

tiver, -res, tiver, -rmos, (-rdes), -rem escrito (υποτακτική συντελεσμένου μέλλοντα)

ter, -res, ter, -rmos, -rdes, -em escrito (infinitivo pessoal, προσωπικό απαρέμφατο)

ich werde, -est, -e, -en, -et, en geschrieben haben (πλάγιος λόγος)

+ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ:

(ίσως) πρόκειται να γράψω

vaya a escribir

vá escrever

(ίσως) επρόκειτο να έγραφα

fuera / fuese a escribir

fosse escrever

images (3)

https://www.google.gr/search?q=ρήμα&rlz

ΕΥΚΤΙΚΗ ΕΓΚΛΙΣΗ:

θα έγραφα [γενικά]

escribiría (condicional)

I would write

escreveria

ich würde schreiben

θα έγραφα [αυτήν τη στιγμή]

estaría escribiendo

I would be writing

estaria escrevendo

θα είχα γράψει

habría escrito

I would have written

teria escrito

ich würde geschrieben haben

θα είχα [τόσο καιρό] που έγραφα

habría estado escribiendo

I would have been writing

teria estado escrevendo

+ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ:

(ίσως) να έγραφα σιγά-σιγά

iría escribiendo

(ίσως) να είχα [τόσο καιρό] που έγραφα

llevaría escribiendo

I might have been writing

images (2)

ΠΑΘΗΤΙΚΗ ΦΩΝΗ: ΟΡΙΣΤΙΚΗ

είναι γραμμένο

es / está (παθητική της κατάστασης) escrito, -a //-s

it is written

é / está (παθητική της κατάστασης) escrito, a // -s

wird / ist  (παθητική της κατάστασης) geschrieben

          (Tα ρήματα κίνησης & κατάστασης, που σχηματίζουν χρόνους με το βοηθητικό sein, όπως το gehen: ich bin gegangen, δεν μετατρέπονται στην παθητική φωνή.)

γράφεται [γενικά]

se escribe

escreve-se (Pt.) / se escreve (Br.)

man / sich schreibt

γράφεται [τώρα]

se está escribiendo

it is being written

está a escrever-se (Pt.) / se está escrevendo (Br.)

ήταν γραμμένο (παρατατικός)

era / estaba escrito

it was written

era / estava escrito

wurde / war geschrieben

γραφόταν [γενικά]

se escribía

escrevia-se

γραφόταν [εκείνη τη στιγμή]

se estaba escribiendo

it was being written

 se estava escrevendo

ήταν γραμμένο (αόριστος)

fue / estuvo escrito

foi / esteve escrito

γράφτηκε

se escribió

escreveu-se

γράφτηκε / γραφόταν [για μία στιγμή]

se estuvo escribiendo

έχει γραφτεί

ha sido / estado escrito

it has been written

tem sido / estado escrito

ist geschrieben worden / ist geschrieben gewesen (παθητική της κατάστασης) (παρακείμενος = αόριστος)

(το ίδιο)

se ha escrito

tem-se escrito

(παρακείμενος = αόριστος)

έχει [τόσο καιρό] που γράφεται

ha estado escribiéndose

είχε γραφτεί

había sido / estado escrito

it had been written

tinha sido / estado escrito

war geschrieben worden / war geschrieben gewesen (παθητική της κατάστασης)

(το ίδιο)

se había escrito

tinha-se escrito

είχε [τόσο καιρό] που γραφόταν

había estado escribiéndose

θα έχει γραφτεί

habrá sido / estado escrito

it will have been written

terá sido / estado escrito

wird geschrieben worden sein / wird geschrieben gewesen sein (παθητική της κατάστασης)

(το ίδιο)

se habrá escrito

ter-se-á escrito (Pt.) / se terá escrito (Br.) 

θα έχει [τόσο καιρό] που γράφεται

habrá estado escribiéndose

θα είναι γραμμένο

será / estará escrito

it will be written

será / estará escrito

wird geschrieben werden (σπάνιο) / wird geschrieben sein (παθητική της κατάστασης)

θα γραφτεί

se escribirá

escrever-se-á (Pt.) / se escreverá (Br.)

θα γράφεται

se estará escribiendo

se estará escrevendo

keep-calm-and-conjugar-os-verbos

http://www.keepcalm-o-matic.co.uk/p/keep-calm-and-conjugar-os-verbos/

ΠΑΘΗΤΙΚΗ ΦΩΝΗ: ΠΕΡΙΦΡΑΣΤΙΚΟΙ ΤΥΠΟΙ

πρόκειται να είναι γραμμένο

va a ser / estar  escrito

it is going to be written

vai ser / estar  escrito

πρόκειται να γραφτεί

se va a escribir

vai-se escrever

επρόκειτο να είναι γραμμένο

iba a ser / estar escrito

it was going to be written

ia ser / estar escrito

επρόκειτο να γραφόταν

se iba a escribir

ia-se escrever

μόλις [τώρα] γράφτηκε

acaba de escribirse

acaba de se escrever

μόλις [τότε] γράφτηκε

acababa de escribirse

acabava de se escrever

images (2)

https://www.google.gr/search?q=ρήμα&rlz

ΠΑΘΗΤΙΚΗ ΦΩΝΗ: ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ ΕΓΚΛΙΣΗ

(άμα, ίσως, να) είναι γραμμένο

(que) sea / esté escrito

be written!

(que) seja / esteja escrito

werde, -est, -e, -en, -et, -en / sei geschrieben (παθητική της κατάστασης) (πλάγιος λόγος)

να γραφτεί

(que) se escriba

(que) se escreva

(μακάρι) να γράφεται

(ojalá) se esté escribiendo

(Το ρήμα wish = εύχομαι να…, συντάσσεται με Past simple simple)

tomara que se esteja a escrever (Pt.) / oxalá se esteja escrevendo (Br.)

(σχηματίζεται με τον προηγούμενο τύπο)

να ήταν γραμμένο

fuera-fuese / estuviera-estuviese escrito

fosse / estivesse escrito

würde / wäre geschrieben (υποθετικός λόγος)

να γραφόταν

se escribiera / se escribiese

se escrevesse

(το ίδιο, σε μορφή διαρκείας)

se estuviera escribiendo

se estivesse escrevendo

να έχει γραφτεί

haya sido / estado escrito

have it written! (causative form)

tenha sido / estado escrito

sei geschrieben worden / gewesen (παθητική της κατάστασης)

(το ίδιο)

se haya escrito

se tenha escrito

(ίσως) να έχει [τόσο καιρό] που γράφεται

haya estado escribiéndose

να είχε γραφτεί

hubiera-hubiese sido / estado escrito

tivesse sido / estado escrito

wäre geschrieben worden / gewesen (πλάγιος λόγος / υποθετικός λόγος)

(το ίδιο)

se hubiera / hubiese escrito

se tivesse escrito

(το ίδιο σε αυτοπαθή τύπο)

hubiera / hubiese estado escribiéndose

αν τυχόν ήταν γραμμένο 

fuere / estuviere escrito

for / estiver escrito

werde, -est, -e, -en, -et, -en geschrieben werden (σπάνιο) / sein

(το ίδιο)

se escribiere

se escrever, -res, escrever, -rmos, -rdes, -rem (υποτακτική μέλλοντα + προσωπικό απαρέμφατο)

αν τυχόν είχε υπάρξει γραμμένο

hubiere sido / estado escrito

tiver sido / estado escrito

würde geschrieben werden

αν τυχόν είχε γραφτεί

se hubiere escrito

se tiver escrito

images

https://www.google.gr/search?q=ρήμα&rlz

ΠΑΘΗΤΙΚΗ ΦΩΝΗ: ΕΥΚΤΙΚΗ ΕΓΚΛΙΣΗ

θα ήταν γραμμένο

sería / estaría escrito

it would be written

seria / estaria escrito

θα γραφόταν [γενικά]

se escribiría

escrever-se-ia / se escreveria

θα γραφόταν [εκείνη τη στιγμή]

estaría escribiéndose

se estaria escrevendo

θα είχε γραφτεί

habría sido / estado escrito

it would have been written

teria sido / estado escrito

würde geschrieben worden / gewesen sein

(το ίδιο)

se habría escrito

ter-se-ia escrito / se teria escrito

θα είχε [τόσο καιρό] που γραφόταν

 se habría estado escribiendo

images (3)

https://www.google.gr/search?q=ρήμα&rlz

Για περισσότερες απορίες γύρω από αυτό το θέμα, ή γενικότερα, για τις γλώσσες & τους πολιτισμούς τους, επικοινωνήστε μαζί μας:

Ιδιαίτερα μαθήματα γλωσσών στον χώρο σας, Ηλίας Ταμπουράκης & Maricela Jiménez, κιν.: 6951614346 & 6939777085