ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΜΕΤΟΧΗ, ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΩΝ, ΚΤΗΤΙΚΑ, ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ ΣΥΝΤΑΞΗ “ΠΡΕΠΕΙ”, ΕΠΙΦΩΝΗΜΑΤΑ

File0047

(Φωτο: Ηλίας Ταμπουράκης, Άνδεις)

Ενεργητική μετοχή ως υποτακτική σύνταξη ταυτοπροσωπίας:

rimaq

Qosqoman rishani ch’uñu llank’aq. = Πηγαίνω τώρα πατάτες να δουλέψω (καλλιεργήσω).

Στα 1.600 π.Χ., δηλαδή κατά τη δική μας μεσοκυκλαδική περίοδο, τα εθνικά φύλλα Αϋμαρά (aymará), Ούρου-Τσιπάγια (uru-chipaya) και Πουκίνα (pukina) της Βολιβίας, σε υψόμετρο 4.000 μ., γύρω από τη λίμνη Τιτικάκα, είχαν πλήρως προσαρμοστεί στην έλλειψη οξυγόνου και στην παγωνιά της Πούνα (Puna). Η επιβίωσή τους οφειλόταν στην επεξεργασία του τσούνιο (chuño): πρόκειται για μία τεχνική βασισμένη στην οικολογία. Οι ιθαγενείς παρακολουθούν το εχθρικό κλίμα της γης τους και παρατηρούν τις κινήσεις των άστρων, εκμεταλλευόμενοι την παγωνιά της νύχτας των Άνδεων και τον ισχυρό ήλιο των χιονισμένων κορυφών και της ορεινής στέπας στο χρώμα της ώχρας, που με την  πόλωση του φωτός στα μεγάλα υψόμετρα, δημιουργεί έντονη αντίθεση με το μπλε του κοβαλτίου των ιερών υδάτων της λίμνης Τιτικάκα. Με αυτές τις κλιματικές εναλλαγές αφυδατώνουν τις πατάτες και τις μετατρέπουν σε μία συμπυκνωμένη πηγή διατροφικής ενέργειας. Janq’u imilla, allqatarma, waka laxra, ch’iyar, chupik, axawiri, phiñu, khunurana, suwa pitikilla, quyllu, lujt’a para, pintamilawru, tumi, allpaqnasa· συνολικά 20 είδη πατάτας έχουν θρέψει τον προ-ινκαϊκό πολιτισμό των Άνω Άνδεων, η κάθε μία με τις δικές της ιδιότητες. 

Άσκηση: Σχηματίστε προτάσεις με τα προηγούμενα ρήματα και με τα εξής ουσιαστικά: reqsisqa (γνωστός, φίλος), allpa (γη), sara (καλαμπόκι), mikuna (φαγητό).

Ουσιαστικά:

Σχηματίζονται από τη βάση του ρήματος, αφαιρώντας την κατάληξη -y και προσθέτοντας την κατάληξη -na:
mikhuy – mikhuna (φαγητό).

Υπάρχουν όμως και άλλες καταλήξεις ουσιαστικών. (Συμβουλευτείτε το λεξικό, που βρίσκεται ως σύνδεσμος link στη σελίδα του Αλφαβήτου.)

Υποτακτική σύνταξη “πρέπει”:

Οι λέξεις που λήγουν σε -na, σχηματίζουν την υποτακτική, εάν προσθέσουμε τις καταλήξεις των κτητικών αντωνυμιών:

mikhunay = το φαγητό μου
mikhunayki
mikhunan
mikhunanchis
mikhunayku
mikhunaykichis
mikhunanku

Ο πληθυντικός σχηματίζεται με την κατάληξη: -kuna. Mikhunaykikuna = τα φαγητά σου.
Όταν τα ουσιαστικά λήγουν σε σύμφωνο, τονισμένο φωνήεν ή ημίφωνο, τότε προστίθεται το μεσένθημα -ni- sipasniy = η κοπέλα μου. (Θα αναλυθεί περισσότερο στο μάθημα 11.)

Παρατηρούμε, επομένως, οτι η κατάληξη -y, εκτός από το απαρέμφατο και την προστακτική, δηλώνει και την κτητική αντωνυμία “δικό μου”, αλλά σχηματίζει επίσης το 1ο. πρόσωπο ενεστώτα υποτακτικής, ενώ το ρήμα “είμαι” συντάσσεται στο τέλος της πρότασης με τη μορφή του 3ου. προσώπου ενεστώτα διαρκείας kashan, ανεξάρτητα από το πρόσωπο της κτητικής αντωνυμίας.
[Σε αυτό το σημείο επαναλαμβάνουμε οτι ο ρηματικός τύπος kan (3ο. πρόσωπο ενικού οριστικής του ρήματος είναι) δεν χρησιμοποιείται καθόλου. Στη θέση του σημειώνεται το τελικό -n ή -mi, ανάλογα με την κατάληξη του ουσιαστικού: όχι: kay wasi kan, αλλά: kay wasin, ή kaymi wasi.]

Usqhaymi mikhunay kashan. = Αμέσως πρέπει να φάω!

Στην ίδια σύνταξη ανήκει και ο τύπος:

Tupananchiskama! = Εις το επανειδείν!
(tupay = συναντώ, kama = έως, μέχρι)

Άσκηση: Με τα ρήματα και τα ουσιαστικά αυτού του κεφαλαίου και με το saqey (αφήνω, εγκαταλείπω), αλλά και με εκείνα των προηγούμενων, σχηματίστε προτάσεις με αυτήν τη σύνταξη.

Επιφωνήματα:

Yaw = Ε! Ω! (κλητική πτώση)
Achachaw = Τι έκπληξη!
Achakaw = Τι πόνος! / Τι δυσάρεστο!
Achalaw = Τι ωραίο!
Alalaw = Τι κρύο!
Añañaw = Τι όμορφο!

Μικροί διάλογοι:

—ta maskhashani. = — ψάχνω.

Kanchu — kaypi. = Υπάρχει — εδώ;
Saqeymanchu kaypi. = Μπορώ να αφήσω (αυτό) εδώ;
Paqta —ta mañawankiman. = Μπορείς να μου δανείσεις — ;
Hayk’an kwistan. = Πόσο κοστίζει;
(Η λέξη kwistan είναι ισπανικό δάνειο, επειδή στην αρχαιότητα η κοινωνία των Ίνκας δεν διέθετε νόμισμα.)
Hayk’an manukuyki. Τι σου οφείλω;

Για περισσότερη συζήτηση γύρω από τις γλώσσες & τους πολιτισμούς τους, επικοινωνήστε μαζί μας: Ηλίας Ταμπουράκης & Maricela Jiménez, ιδιαίτερα μαθήματα στον χώρο σαςκιν. 6951614346 & 6939777085

Advertisements

ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ I

7

(Φωτο: Ηλίας Ταμπουράκης, Βολιβία)

Ακούστε το τραγούδι των Kjarkas από τη Βολιβία, με τίτλο: Surimaná και μεταφράστε τους στίχους που ακολουθούν.
K’arka σημαίνει: “τα ιερά ύδατα απ’ όπου ανέτειλε ο θεός Ήλιος”. Από αυτήν τη ρίζα προέρχεται το τοπωνύμιο της λίμνης Titicaca (Intiq K’arka). 
(Για τη μετάφραση χρησιμοποιήστε το λεξικό που προτείνεται ως σύνδεσμος στην σελίδα του Αλφαβήτου.)

Waqay putipi saqerparerqani.
Ama ripuychu; waqaspani war(a)ka.
Sapa paqarin yuyarispa kani.
Yuyarispataq sonqoypis waqani.

(Μετά από αυτό το τραγούδι, κάτω από το βίντεο, ακολουθεί ένα ποίημα για μετάφραση.)

https://youtu.be/px4ndZQb9H0

Μεταφράστε το ποίημα: 

Qanma kashanki llaki t’ika hina;
mana qhikiy sapiykikipis ratayta atinkichu.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΡΟΦΟΡΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΤΩΝ ΑΝΔΕΩΝ

Η ποίηση των Ίνκας έφτασε σε υψηλό καλλιτεχνικό επίπεδο, χάρη στη γλώσσα runasimi των Quechua, η οποία διαθέτει ελαστικότητα και μουσικότητα ευρείας κλίμακας.  Επιπλέον, η διαπολιτισμικότητα εκείνης της κοινωνίας την ώθησε σε μία υψηλή σύνθεση αισθητικής εκλέπτυνσης.  Ο βολιβιανός λόγιος Jesús Lara[1] αναφέρει ότι «δεν υπάρχει άλλη γλώσσα στον κόσμο  ικανή να εκφράσει με ένα μόνο ρήμα τόσες ψυχικές καταστάσεις, τόσες βαθμίδες τρυφερότητας ή πάθους, θυμού ή καταφρόνιας.  […]  Είναι το πολυτιμότερο μνημείο μεταξύ όλων των εγερθέντων από την τιτάνια φυλή των Άνδεων, […]  και Μούσα της είναι η φλογέρα zampoña.»
Είναι αναμενόμενος ο πεσιμισμός στην ποίηση ενός λαού που ζει σ’ ένα φυσικό περιβάλλον ανελέητο, και που οι κατακτητές του τον έχουν ακρωτηριάσει.
Δώδεκα είναι τα κυριότερα είδη της ινκαϊκής ποίησης:

haylli:  θριαμβευτικός ύμνος θρησκευτικός, αγροτικός, πολιτικός ή στρατιωτικός, που υπερέχει στην μέγιστη των τελετουργιών, την Intiqraymin, προς τιμήν του θεού Ηλίου.  Έχει μορφή διαλόγου με κυρίαρχες τις ανδρικές φωνές και ως αντίστιξη τις γυναικείες.
arawi:  ρομαντική μπαλάντα, κατ’ εξοχήν λυρική, που υμνεί τον έρωτα.  Είναι χορευτική μελωδία και διαιρείται σε τρία είδη: 

2.α.  haray arawi:  για τη θλίψη του έρωτα,
2.β.  sank’ay arawi: για την εξιλέωση των ερωτικών ενοχών, και
2.γ.  warihsa arawi, ή kusi, ή sumaq arawi:  για τις χαρές και τις απολαύσεις του έρωτα.

wayñu (huayño):  συνδυασμός ποίησης, μουσικής και χορού.

Παρουσιάζει μεταφορικά τη λεπτότητα, αλλά και την τόλμη.

qhashwa
taki
samakueka
qhaluyu

Αυτά τα τέσσερα είδη είναι επίσης ερωτικά, όμως πιο εορταστικά και λιγότερο εκλεπτυσμένα.

wawaki:  ποίημα ερωτικό, αλλά και μαγικο-θρησκευτικό, για την 

    προστασία της καλλιεργημένης γης από τις φυσικές καταστροφές.

wanqa:  είναι η κατ’ εξοχήν ποίηση των Ίνκας του Περού, που πλησιάζει περισσότερο στο arawi των Aymara της Βολιβίας.  Παρουσιάζει συγγενείς μορφές με την ευρωπαϊκή ελεγεία.[2]  Χρησιμοποιείται ως μοιρολόι για τον αποχαιρετισμό των αναχωρητών ή των νεκρών.

Πρέπει, επίσης, να αναφερθεί εδώ και το θεατρικό δράμα aránway, που μετέπειτα δέχτηκε ισπανικές επιρροές από τον 16ο αιώνα.
Οι ποιητές (yarawí, arawiku) συνέθεταν τα μελοποιημένα ποιήματα για το θέατρο (aranwa), όπου οι ηθοποιοί (saynataruna) ερμήνευαν τους έμμετρους διαλόγους φορώντας μάσκες (saynata).
Ο Wamán Puma de Ayala[3] αναφέρει το χορό llamaya, που αναπαριστά τους βοσκούς με τα λάμας, το harawayo –το χορό των γεωργών, τον kachiwa, δηλ.  το χορό της ευθυμίας, και προσθέτει ότι «εάν αυτοί οι χοροί δεν συνοδεύονταν από πολύ ποτό, θα μπορούσαμε να πούμε ότι αντιπροσώπευαν την έκφραση της απόλυτης ευτυχίας.»
[1] Lara, Jesús:  La literatura quechua, Argentina, 1960.
[2] Βλ.:  Σιμωνίδης ο Κείος (Κέα, 557/6 π.Χ. – Σικελία, 468 π.Χ.).  Ελεγειακός, λυρικός ποιητής, ο οποίος με λιτό, ιωνικό γλωσσικό υλικό, και ταπεινά επιβλητικό, κατορθώνει να φέρει σε σύγκλιση την βαθιά απλότητα με την βαθιά τραγικότητα.  Είναι παροιμιώδης η έκφραση:  «πιο λυπηρό κι από τα δάκρυα του Σιμωνίδη».  Ατενίζει τις βασικές ανθρώπινες καταστάσεις με συγκινησιακό μινιμαλισμό (ας μας επιτραπεί ο υπερβατικός όρος), και τον θάνατο και τη συμφορά με τυπικά (αρχαίο)ελληνικό τρόπο, δηλώνοντας την αβεβαιότητα της ζωής με συμβουλευτικό ύφος:
[Άνθρωπος εών μη ποτε φάσηις ό τι γίνεται αύριον, / μηδ’ άνδρα ιδών όλβιον όσσον χρόνον
έσσεται˙ / ωκεία γαρ ουδέ τανυπτερύγου μυίας ούτως α μετάστασις.]
(Άνθρωπος όντας, ποτέ μην πεις τι μέλλει αύριο να γίνει, / ούτε κι αν άνθρωπο δεις να ευτυχεί, <μην του προβλέψεις> για πόσον καιρό έτσι θα παραμείνει˙ / γιατί τόσο γρήγορη ούτε της ευρύπτερης  λιμπελούλας δεν είναι η αλλαγή <της μοίρας>.) (Μτφρ.:  Η.  Ταμπουράκης)
[3] Ιθαγενούς καταγωγής ιστορικός του Περού.

Για περισσότερη συζήτηση γύρω από τις γλώσσες & τους πολιτισμούς τους, επικοινωνήστε μαζί μας: Ηλίας Ταμπουράκης Maricela Jiménez, ιδιαίτερα μαθήματα στον χώρο σαςκιν. 6951614346 & 6939777085

ΠΡΟΣΤΑΚΤΙΚΗ & ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΥΣΕΣ ΕΝΑΝΤΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

File0042

(Φωτο: Ηλίας Ταμπουράκης, Ecuador)

Η κατάληξη -y των ρημάτων, εκτός από το απαρέμφατο, δηλώνει επίσης την προστακτική.

Ο αρνητικός τύπος της σχηματίζεται από το ama — chu.

Υπάρχουν 2 είδη προστακτικής: ο απλός και ο εμφατικός, ο οποίος σχηματίζεται με τη συλλαβή: -yá, η οποία στον αρνητικό τύπο συντάσσεται με το ama.

Η συλλαβή -pu- δηλώνει υποχρέωση.

Δεν σημειώνουμε το θαυμαστικό.

Ripuy = Πήγαινε!                                                       Rimay = Μίλα!
Ama ripuychu = Μην πας / μην πηγαίνεις!          Ama rimaychu = Μη μιλάς / μη μιλήσεις!
Ripuyá = Φύγε!                                                          Rimayá = Μίλα!
Amayá ripuychu = Μην φύγεις / μην φεύγεις!    Amayá rimaychu = Μη μιλάς / μη μιλήσεις!

Και στα υπόλοιπα πρόσωπα:

Rimachun = Ας μιλήσει! (Είθε να μιλήσει!)
Rimaychis = Ας μιλήσετε!
Rimachunku = Ας μιλήσουν!

Αυτοί οι τύποι, οι οποίοι στις ευρωπαϊκές γλώσσες θεωρούνται ως υποτακτική έγκλιση, στην κέτσουα είναι προστακτική 3ου προσώπου.

To –wa- δείχνει πράξη δείχνει πράξη που κάνει κάποιος για εμένα:

Rimaway                εσύ μίλα σε εμένα (μίλα μου)
Rimawanchun         αυτός, -ή ας μου μιλήσει
Rimawaychis          εσείς μιλήστε μου
Rimawachunku         αυτοί, -ές ας μου μιλήσουν

Και στον πληθυντικό δείχνει πράξη που κάνει κάποιος για εμάς:

Rimawayku             εσύ μίλα σε εμάς (μεριστικό)
Rimawananku         αυτός, -ή ας μας μιλήσει (μεριστικό)
Rimawananchis      αυτός, -ή ας μας μιλήσει (συνολικό)
Rimawayku             εσείς μιλήστε μας (μεριστικό)
Rimawachunku       αυτοί, -ές ας μιλήσουν σε εμάς (μεριστικό)

Rimawananchis       αυτοί, -ές ας μας μιλήσουν (συνολικό)

Αντίθετα, τα ακόλουθα δηλώνουν πράξη που κάνει κάποιος σε εσένα:

Rimasunki                 αυτός, ή ας σου μιλήσει
Rimasunkiku             αυτοί, -ές ας σου μιλήσουν

Και στον πληθυντικό (σε εσάς):

Rimasunkichis          αυτός -ή ας σας μιλήσει
Rimasunkichis          αυτοί,-ές ας σας μιλήσουν

Επομένως, συνοπτικά υπάρχουν οι τύποι:

Εσύ, αυτός, εσείς, αυτοί σε εμένα & σε εμάς,
Αυτός, αυτοί σε εσένα & σε εσάς.

(Τα εμάς διακρίνονται σε σύνολα & μέρη συνόλων.)

Άσκηση: Κλίνετε τα ρήματα: qati(ku)y (ακολουθώ), tapu(ku)y (ρωτώ), reqsiy (γνωρίζω), rikuy (βλέπω), munay (αγαπώ), tupay (συναντώ), qhaway (κοιτάζω), apaway (πηγαίνω κάποιον κάπου).

Μεταφράστε τον παρακάτω διάλογο.
(Η ελληνική σύνταξη είναι επίτηδες προσαρμοσμένη στην κέτσουα.) 
(Για τη μετάφραση χρησιμοποιήστε το λεξικό που προτείνεται ως σύνδεσμος στην σελίδα του Αλφαβήτου.)

Καλησπέρα, κύριε!
Καλησπέρα, κυρία!
Πού πηγαίνετε;
Στο Cuzco πάω.
Αυτό είναι το Cuzco;
Ναι, αυτό είναι.
Από που είσαι;
Από το Cuzco (είμαι).
Κυρία, μου επιτρέπετε να σας ρωτήσω κάτι;
Φυσικά! (=Τι να είναι άραγε;)
Στην Urubamba αυτός ο δρόμος πάει;
Ναι, προς τα κει πηγαίνει.
Εκεί αυτός ο νέος πηγαίνει (τώρα);
Ναι, προς τα κει πάει. Ακολουθήστε τον!
Ευχαριστώ, κυρία.
Παρακαλώ, κύριε.

Δευτερεύουσες εναντιωματικές προτάσεις:

Σχηματίζονται από τη λέξη -taqmi = ενώ

Haqiy waynan Qosqota rishan, chay sipastaqmi Urupanpa. Εκείνος ο νεαρός προς το Cuzco πηγαίνει, ενώ αυτή η κοπέλα στην Urupanpa.

Άσκηση: Σχηματίστε μία εναντιωματική πρόταση με τα εξής στοιχεία: 
chay, kay, wayna, sipas, Chiklayo (τοποθεσία στο Β. Περού), Huancayo (τοποθεσία σε μεγάλο υψόμετρο, γνωστή για την ινδιάνικη αγορά της), -n, -ta, puriy, -sha-.

Μικροί διάλογοι: (Μεταφράστε)

Wayna, icha Urupanpachu rishanki.
Arí, chaytan rishani, mamay.
Chaynaqa allichu qatikusayki.
Kusa. Hamuyá. Kay ñanta risunchis.
Manachu haqiy ñanri Urupanpaman rin.
Manan. Chay ñanqa hoq llaqtamanmi rishan.
Maypitaq Urupanpari kashan.
Kay orqo qhipallapin kashan.
Urupanpamantachu kanki.
Arí, chaymantan kani, mamay.

Hamuy, willasayki hoqta. Haqiy waynan Qosqota rishan, kay sipastaqmi Urupanpata rishan. Chay qharin haqiy sipasta qatikushan, chay wiraqochataqmi kay waynata qatikushan. Chay waynaqa Urupanpamantan, kay sipastaqmi Qosqomantan, kay wayna sipastaq kay llaqtamanta. Haqiy ñanmi Urupanpaman rishan, kay ñantaq Qosqoman. Urupanpaqa karun. Haqiy orqo qhipapin kashan. Qosqoqa manan karuchu. Haqiymi.

Maypitaq Qosqoman rinaypaq karruta hap’irquyman. = Από πού παίρνουμε τη συγκοινωνία για το Cuzco;
Kaypi uraykuytan munani. = Εδώ να κατέβω θέλω.
Arkipapi sayanchu. = Στην Αρεκίπα σταματάει;

Maypitaq wamputa tarirquyman Qochapanpata rinaypaq. = Πού υπάρχει βάρκα προς την Κότσαμπάμπα;
Allichu, yanapayuwankimanchu. = Παρακαλώ, μπορείτε να με βοηθήσετε;
Chinkay chinkaylla purikuni. = Έχω χαθεί (στο δρόμο).

Για περισσότερη συζήτηση γύρω από τις γλώσσες & τους πολιτισμούς τους, επικοινωνήστε μαζί μας: Ηλίας Ταμπουράκης & Maricela Jiménez, ιδιαίτερα μαθήματα στον χώρο σαςκιν. 6951614346 & 6939777085

ΕΡΩΤΗΣΗ, ΑΡΝΗΣΗ, ΚΑΤΑΦΑΣΗ, ΕΓΚΛΗΤΙΚΑ

File0071

(Φωτο: Ηλίας Ταμπουράκης, Παταγονία)

Οι ερωτήσεις μερικής άγνοιας σχηματίζονται με τις συλλαβές -taq — -ri. Οι ερωτήσεις αυτές δημιουργούνται με τα ερωτηματικά μόρια:

may = πού
ima = τι
imayna = πώς
hayk’aq = πόσο
pi = ποιός, -α,-ο (ας μην το συγχέουμε με το ομοήχό του: “σε, στον, στην, στο”).

Maymantataq kankiri. = Maymantan kanki. = Από πού είσαι; (Το τελικό -n είναι το επιβεβαιωτικό ρήμα “είμαι”).
Qosqomantan. = Qosqomantan kani. = Είμαι από το Cuzco.

Το -rí μόνο του σχηματίζει εμφατική ερώτηση:

Qanrí = Κι εσύ;
Amarurí = Και ο Αμάρου;

Επίσης υπάρχουν τα εγκλητικά:

-lla = λειτουργεί ως υποκοριστικό: -άκι, -ούλα και ισοδυναμεί με το -cha (βλ. urpicha sonqocha = ευχαριστώ).
-y = μία από τις λειτουργίες του είναι ως κτητικό: (δικό) μου: ñan = δρόμος,  ñany = ο δρόμος μου
-raq = ακόμη (χρονικό)
-pis, -pas = επίσης
-qa = δηλώνει σχόλιο.

Οι συγκεκριμένες ερωτήσεις σχηματίζονται με τη συλλαβή -chu, η οποία συντάσσεται είτε στο υποκείμενο, είτε στο αντικείμενο, ή ακόμη και στον τοπικό, ή χρονικό προσδιορισμό:

Imatataq munashankiri. = Imatan munashanki. = Τι θέλεις;
Manan imatapis munanichu. = Τίποτα δεν θέλω.
Qan ch’uñuta munankichu. = Qan ch’uñutachu munanki. = Qanchu ch’uñuta munanki. = Θέλεις πατάτα;
Maytataq rishankiri. = Maytan rishanki. = Πού πας;
Qosqotachu rishanki. = Qosqota rishankichu. = Στο Cuzco πηγαίνεις (τώρα); / Πηγαίνεις στο Cuzco;
Qosqotan rishani. = Στο Cuzco πηγαίνω.
Manan Qosqotachu rini. = Δεν πηγαίνω στο Cuzco.

Qosqomanchu kay sipas / ñan rishan. = Qosqoman kaychu sipas / ñan rishan. = Qosqoman kay sipaschu / ñanchu rishan. = Qosqoman kay sipas / ñan rishanchu. = Στο Cuzco αυτή η κοπέλα / αυτός ο δρόμος πάει; = Αυτή η κοπέλα / αυτός ο δρόμος πάει στο Cuzco; = Η κοπέλα αυτή / ο δρόμος αυτός πάει στο Cuzco; = Πάει στο Cuzco αυτή η κοπέλα / αυτός ο δρόμος;

Kaychu wasi. = Kay wasichu. = Αυτό είναι σπίτι; / Είναι σπίτι αυτό;
Arí, kaymi wasiqa. = Ναι, είναι σπίτι.
Manan kaychu wasiqa. = Όχι, αυτό δεν είναι σπίτι.


Manan kanchu. = Δεν υπάρχει.
Manachu. = Έτσι δεν είναι; (Αντιστοιχεί την αγγλική question tag: isn’t it?)

Άσκηση: 
Σχηματίστε ερωτηματικές, αρνητικές & καταφατικές προτάσεις με τις ακόλουθες λέξεις:
yaku (νερό), uchu (πιπεριά), reqsiska (φίλος), kanka (ψητό κρέας), k’ui (εδώδιμο τρωκτικό των Άνδεων), upyay (πίνω), mikuy (τρώω), munay (θέλω, μου αρέσει, αγαπώ), ranti(ku)y (αγοράζω), puriy (πηγαίνω), P’isaq (όνομα τοποθεσίας του Περού, γνωστής για την ινδιάνικη αγορά της), urpi, Machu Picchu (ο γνωστός αρχαιολογικός χώρος των Ίνκας), Ollantaytanpo (ιστορική τοποθεσία του Περού), chay (δεικτική αντωνυμία μέσης απόστασης, ανάλογη της ισπανικής ese, -a), haqiy (εκείνος, -η, -ο), chayay (φτάνω), Chinchero (τοποθεσία του Περού, γνωστή για τα ισπανικά παρεκκλήσια της), wayna, (h)amuy (έρχομαι).

Μικροί διάλογοι:

Panpachayuway = Με συγχωρείτε!
Maypin kashanchis = Πού βρισκόμαστε;
Qosqotan maskhashani. = Ψάχνω το Cuzco.
Maypitaq Qosqota rinapaq ñan. = Πού είναι ο δρόμος που πάει στο Cuzco;
Imaymataq Qosqoman chayanchis. = Πώς να φτάσουμε στο Cuzco;
Qosqota riyta munani. = Στο Cuzco θέλω να πάω.
Allichu, Qosqota apaway. = Παρακαλώ, οδηγείστε με στο Cuzco.
Sispachu. = Είναι κοντά;
Karuchu. = Είναι μακριά;
Chakillawan riykumanchu chayman. = Μπορούμε να πάμε περπατώντας;
Qhawaykachiwankimanchu. = Δείξτε μου!
Imataq kay llaqtaq sutin. = Πώς λέγεται αυτή η πόλη;
Siwk, lluq’iman, pañaman. = Ευθεία.
Hamuq k’uchupi muyukuy. = Όταν φτάσετε στη γωνία, στρίψτε!
Chimapi = Απέναντι.
Ñawpaqpi = Μπροστά.
Qhipa = Πίσω.
Karu = Μακριά.
Sispa = Κοντά.
Wichay = Βόρεια.
Uray = Νότια.
Intiq lluqsinan = Ανατολικά.
Intiq chinkanan = Δυτικά.
Sayay kaypi. = Σταματήστε εδώ!
Allichu kaypi suyay. = Παρακαλώ, περιμένετε εδώ!

Άσκηση: 
Μεταφράστε τον παρακάτω διάλογο.
(Για τη μετάφραση χρησιμοποιήστε το λεξικό που προτείνεται ως σύνδεσμος στην σελίδα του Αλφαβήτου.)

Allillanchu, tayta.
Allillanmi, wiraqocha.
Allichu, tapuyukusayki.
Imallatachu icha.
Urupanpamanchu kay ñan rishan.
Manan chaychu rin.
Urupanpatachu rishanki.
Arí, chaytan rishani. Icha karuraqchu kashan.
Manan nishu karuchu.
Haqiy orqo qhipallapin kashan.
Allinmi chhaynaqa.
Kaychu Urupanpa.
Arí, kaymi.
Maymantataq kankiri.
Urupanpamantan kani.
Kusa. Yusulpayki.
Imamanta. Allillaña.

Η λέξη tayta σημαίνει πατέρας, αλλά και κύριος. Ο κύριος, όμως, στην ευγενική γλώσσα, λέγεται και wiraqocha, που σημαίνει και Ιερός Πατέρας των Υδάτων. Έτσι αποκαλούσαν οι ιθαγενείς κέτσουα τους πρώτους Ισπανούς κατακτητές, επειδή -κατά την παράδοση- προήλθαν μέσα από τα νερά της ανατολής. Το μυστήριο του φαινομενικά αντιφατικού πατέρα αποδίδεται εκφραστικά στη μορφή μιας μεγάλης θεότητας του προϊστορικού Περού, που ονομάζεται Wiraqocha.  Η τιάρα του είναι ο Ήλιος˙  σε κάθε χέρι του σφίγγει έναν κεραυνό˙  οι βροχές που αναζωογονούν τη ζωή των κοιλάδων του κόσμου, κατεβαίνουν από τα μάτια του με τη μορφή δακρύων.  Είναι, λοιπόν, ο συμπαντικός Θεός, ο δημιουργός όλων των πραγμάτων˙  και όμως, στους θρύλους της παρουσίας του στη γη εμφανίζεται ως περιπλανώμενος ζητιάνος, ταπεινωμένος και κουρελής. Επίσης, σαν θεός του Ηλίου και της καταιγίδας, η σύνθεσή του είναι οικεία. Στους Navajo (Anasazi, B.  Μεξικό), εμφανίζεται με την προσωποποίηση του πατέρα των Δίδυμων Πολεμιστών.  Φαίνεται, επίσης, και στο χαρακτήρα του Δία. Η ουσία βρίσκεται στο γεγονός πως η χάρη που ξεχύνεται από την ηλιακή πύλη είναι η ίδια με την ενέργεια του κεραυνού, η οποία εκμηδενίζει και ταυτόχρονα παραμένει άφθαρτη:  πρόκειται για το φως του Άφθαρτου που καταστρέφει τις αυταπάτες και το οποίο είναι το ίδιο με το δημιουργικό φως. Και αν θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε την ορολογία μιας δευτερεύουσας πολικότητας της φύσης:  η απαστράπτουσα φλόγα της ηλιακής λάμψης φαίνεται, επίσης, και στη γονιμοποιητική βροχή˙  η ενέργεια που βρίσκεται πίσω από το θεμελιακό ζεύγος των αντίθετων, φωτιά και νερό, είναι μία και η αυτή.
         Όμως, η πιο ασυνήθιστη και βαθυστόχαστη όψη του Wiraqocha, αυτής της τόσο ευγενικής περουβιανής σύλληψης του συμπαντικού θεού, είναι μια λεπτομέρεια ιδιαίτερα εξατομικευμένη:  τα δάκρυα, τα ζωντανά ύδατα, είναι τα δάκρυα του θεού.  Έτσι, η παγκόσμια αμφισβητούμενη διαπίστωση του μοναχού, ότι «όλη η ζωή είναι οδυνηρή», συνδέεται με την παγκόσμια γονιμοποιητική διαβεβαίωση του πατέρα:  «Η ζωή πρέπει να υπάρχει!»  Η θεότητα αυτή παρέχει απλόχερα ζωή στη ζωή, παρ’ όλο που έχει πλήρη επίγνωση της μίζερης ζωής των δημιουργημάτων της, παρ’ όλο που έχει πλήρη συνείδηση των κραυγών του πόνου, της φωτιάς, της παράνοιας του πλανημένου, του αυτοκατεστραμμένου, του λάγνου και οργισμένου σύμπαντος της δημιουργίας του.  Η κατακράτηση των σπερματικών υδάτων θα σήμαινε την εκμηδένιση, ενώ η διαρκής απονομή τους γεννάει τον κόσμο που γνωρίζουμε.  Η ουσία του χρόνου είναι ροή, διάλυση της παροδικής ύπαρξης˙  και η ουσία της ζωής είναι χρόνος.  Με το έλεος και τη αγάπη του για τις μορφές του χρόνου, αυτός ο άνθρωπος που δημιουργεί ανθρώπους, παρέχει την υποστήριξή του στη θάλασσα της οδύνης˙  επειδή, όμως, έχει συνείδηση των πράξεών του, τα σπερματικά ύδατα της ζωής που προσφέρει είναι τα δάκρυα των ματιών του.
         Το παράδοξο της δημιουργίας, η έλευση των μορφών του χρόνου από την αιωνιότητα, αποτελεί το γενετικό μυστικό του πατέρα.  Ποτέ δεν μπορεί να ερμηνευθεί με ακρίβεια.  Γι’ αυτό και κάθε θεολογικό σύστημα έχει ένα τρωτό σημείο, μία αχίλλειο πτέρνα, που ακούμπησε η μητέρα της ζωής κι έτσι ανατρέπεται η πιθανότητα της τέλειας γνώσης.

Για περισσότερη συζήτηση γύρω από τις γλώσσες & τους πολιτισμούς τους, επικοινωνήστε μαζί μας: Ηλίας Ταμπουράκης & Maricela Jiménez, ιδιαίτερα μαθήματα στον χώρο σαςκιν. 6951614346 6939777085

ΑΛΛΗΛΟΥΧΙΑ / ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ, ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΜΕΣΕΝΘΗΜΑΤΑ

File0038

(Φωτο: Ηλίας Ταμπουράκης, Pisaq, Περού)

Το μεσένθημα –naku- δηλώνει αλληλουχία, αλληλεπίδραση του ρήματος. Τοποθετείται πριν την κατάληξη:

Rimanakusunchis = θα μιλήσουμε ο ένας στον άλλον.

Άσκηση: 
Δημιουργήστε αυτό το φαινόμενο με τα ρήματα: reqsiy (γνωρίζω), rikuy (βλέπω), munay (αγαπώ), tupay (συναντώ).

Τα ρήματα κλίνονται με προσωπικά μεσενθήματα, προκειμένου να εκφράσουν τη μεταβίβαση της πράξης από τον έναν άνθρωπο στον άλλον.

To –wa- δείχνει πράξη δείχνει πράξη που κάνει κάποιος για εμένα:

Rimawanki                εσύ μιλάς σε εμένα (μου μιλάς)
Rimawan                   αυτός, -ή μου μιλάει
Rimawankichis          εσείς μου μιλάτε
Rimawanku               αυτοί, -ές μου μιλάνε

Και στον πληθυντικό δείχνει πράξη που κάνει κάποιος για εμάς:


Rimawankiku           εσύ μιλάς σε εμάς (μεριστικό)
Rimawanku              αυτός, ή / -οί, -ές μας μιλάει, -άνε (μεριστικό)
Rimawankichis         εσείς μας μιλάτε (μεριστικό)
Rimawanchis            αυτός, -ή / -οί, -ές μιλάει / -άνε σε εμάς (συνολικό)

Άσκηση: Κλίνετε τα ρήματα reqsiy (γνωρίζω), rikuy (βλέπω), munay (αγαπώ), tupay (συναντώ).

Αντίθετα, τα ακόλουθα δηλώνουν πράξη που κάνει κάποιος σε εσένα:

Rimayki                     εγώ μιλάω σε εσένα (σου μιλάω)
Rimasunki                 αυτός σου μιλάει
Rimaykiku                 εμείς σου μιλάμε (μεριστικό)
Rimasunkiku             αυτοί, -ές σου μιλάνε

Και στον πληθυντικό (σε εσάς):

Rimaykichis              εγώ μιλάω σε εσάς
Rimasunkichis          αυτός, -ή σας μιλάει
Rimaykiku                 εμείς σας μιλάμε (μεριστικό)
Rimasunkichis          αυτοί, ές σας μιλάνε

Επομένως, συνοπτικά υπάρχουν οι τύποι:

Εγώ, αυτός, εμείς, αυτοί σε εσένα & σε εσάς,
Εσύ, αυτός, εσείς, αυτοί σε εμένα & σε εμάς.

(Τα εμείς & εμάς διακρίνονται σε σύνολα & μέρη συνόλων. Οι λαοί της Ασίας -όπως οι Ιάπωνες- αλλά και όσοι κατάγονται από εκείνους, όπως οι κέτσουα [Ίνκας], είναι -αντίθετα από ότι συμβαίνει στην Ευρώπη, και ιδιαίτερα στη Μεσόγειο- προσανατολισμένοι στην ομαδικότητα. Όταν ένα άτομο απορριφθεί -για οποιονδήποτε λόγο- από το κοινωνικό σύνολο, στο οποίο ανήκει, τότε είναι πολύ δύσκολο να ενταχθεί σε άλλο και να επιβιώσει. Έτσι, οι λαοί αυτοί χρησιμοποιούν διπλό αντωνυμικό τύπο για την έννοια “εμείς”, προκειμένου να δηλώσουν στενότερα ή ευρύτερα όρια.)

Άσκηση: Κλίνετε τα ρήματα reqsiy (γνωρίζω), rikuy (βλέπω), munay (αγαπώ), tupay (συναντώ), qhaway (κοιτάζω).

Μικροί διάλογοι:

Μεταφράστε:

Kayllapichu, yaw, sipas.
Kayllapin, urpillay.
Imatataq ruwashankiri,
Chaymi kaypi tiyakushani, kaywan llank’aq.
Allinyá riki. Hakuyá reqsinakusunchis.
Reqsinakusunchisyá, urpillay. Imataq sutiykiri.
Amarun sutiyqa. Pitaq qanri kashanki.
Noqaqa Pankaritan kani.
Qayninpaqa llaqtapi rikuykin. Yuyashankichu.
Yaqaspachá. Manan yuyanichu.
Kayqa t’anta. Munankichu.
Achachaw. Noqapaq. Yusulpaykisunki, urpicha sonqocha.
Hinallatapis. Usqaymi rinay kashan. Hoq kutinña astawan rimasunchis.
Chay urpillay. Tupananchiskama.

Machu Piqchuta qhawayta munaywan = Το Μάτσου Πίκτσου να δω θέλω.
Allichu, photota qorqoykimanchu. = Παρακαλώ, φωτογραφία μπορώ να σε βγάλω;
Allichu, photota, qorqokuwankimanchu. = Παρακαλώ, φωτογραφία με βγάζεις;
Sinchi allin. = Ενδιαφέρον.
Hoq rikch’aq = Παράξενο.

Για περισσότερη συζήτηση γύρω από τις γλώσσες & τους πολιτισμούς τους, επικοινωνήστε μαζί μας: Ηλίας Ταμπουράκης & Maricela Jiménez, ιδιαίτερα μαθήματα στον χώρο σαςκιν. 6951614346 & 6939777085

ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ, ΕΝΕΣΤΩΤΑΣ ΑΠΛΟΣ & ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ, ΘΕΤΙΚΟΣ & ΑΡΝΗΤΙΚΟΣ, ΒΟΗΘΗΤΙΚΑ ΡΗΜΑΤΑ, ΠΡΟΘΕΣΕΙΣ

File0078

(Φωτο: Ηλίας Ταμπουράκης, Περού)

Προσωπικές αντωνυμίες:

noqa, ñuqa = εγώ
qan = εσύ
pay = αυτός, -ή, -ό
nuqanchis = εμείς (περιλαμβάνει όλους)
nuqayku = εμείς (περιλαμβάνει μέρος του συνόλου)
qankuna = εσείς (πολλοί, όχι ευγένεια)
paykuna = αυτοί, -ές, ά (Η κατάληξη -kuna δηλώνει πληθυντικό επίσης των ουσιαστικών & επιθέτων.)

Ρήματα: Απλός Ενεστώτας

rima = αποτελεί το “θέμα” του ρήματος “μιλώ”
rimay = απαρέμφατο (ομιλείν)
rimani = μιλάω
rimanki = μιλάς
riman = μιλάει
rimanchis μιλάμε (όλοι)
rimayku = μιλάμε (μερικοί)
rimankichis μιλάτε (όχι ευγένεια)
rimanku μιλούν

Οι καταλήξεις -ni, -nki, -n, -nchis, -yku, -nkichis, -nku ισχύουν για όλα τα ρήματα.

Άσκηση: Κλίνετε τα ρήματα: riy (πηγαίνω), llank’ ay (δουλεύω), ruway (κάνω), tiyay (κάθομαι, μένω).

Ενστώτας διαρκείας (πράξη που πραγματοποιείται τη στιγμή που την περιγράφουμε).
Ανάμεσα στο θέμα και στην κατάληξη μπαίνει η συλλαβή -sha-:

rimashani = (αγγλικά: I am speaking, ισπανικά: estoy hablando)
rimashanki
rimashan
rimashanchis
rimashayku
rimashankichis
rimashanku

Άσκηση: Κλίνετε τα προηγούμενα ρήματα σε αυτόν τον χρόνο.

Άρνηση:

Και οι δύο αυτοί χρόνοι έχουν έναν κοινό αρνητικό τύπο, ο οποίος σχηματίζεται από τη λέξη manan και από την κατάληξη -chu. Οι ιθαγενείς των Άνδεων πιστεύουν οτι η μη ύπαρξη πράξης δεν αποτελεί πραγματικότητα, επομένως δεν δηλώνεται σε παροντικό χρόνο. Επομένως, η συλλαβή -sha- χάνεται:

manan rimanichu
manan rimankichu
manan rimanchu
manan rimanchischu
manan rimaykuchu
manan rimankichischu
manan rimankuchu

Άσκηση: Κλίνετε τα προηγούμενα ρήματα σε αυτόν τον τύπο.

Το ρήμα “είμαι” εμφανίζεται με 2 τρόπους:

nuqa kani = εγώ είμαι = αντίστοιχο του αγγλικού: I am
qan kanki = εσύ είσαι = you are

στο 3. πρόσωπο, όμως, δηλώνεται με την κατάληξη -n (μετά από φωνήεν) και -mi (μετά από σύμφωνο):

allin = είναι καλό
sumaqmi = είναι ωραίο

Και στις προσωπικές αντωνυμίες:

noqa kani = noqan = εγώ είμαι = αντίστοιχο του αγγλικού: I’m
qan kanki = qanmi = εσύ είσαι = you’re
pay — = paymi = αυτός, ή είναι = he’s

Σε αυτό το σημείο υπογραμμίζουμε οτι ο ρηματικός τύπος kan (3ο. πρόσωπο ενικού οριστικής του ρήματος είναι) δεν χρησιμοποιείται καθόλου. Στη θέση του σημειώνεται το τελικό -n ή -mi, ανάλογα με την κατάληξη του ουσιαστικού: όχι: kay wasi kan, αλλά: kay wasin, ή kaymi wasi = αυτό σπίτι είναι, ή αυτό είναι σπίτι.

Ο ρηματικός τύπος του “είμαι” kan (3ο πρόσωπο ενικού ενεστώτα οριστικής) σημαίνει: υπάρχει.
Iman kay. = Τι υπάρχει;

Οι καταλήξεις -n και -mi, που δηλώνουν την ύπαρξη του ρήματος “είναι”, λειτουργούν και ως επιβεβαιωτικά μόρια σε προτάσεις που απαντούν σε προηγούμενες ερωτηματικές, αλλά και ως εγκλητικά, και συντάσσονται με ουσιαστικά, επίθετα και επιρρήματα. Αντικαθιστώνται από το μόριο -táq. Και τα τρία θεωρούνται συντακτική ως κατηγορούμενο, και δεν συντάσσονται με Αιτιατική.
Pankaritan sutiyqa = Pankaritatáq sutiyqá.
Qanmi kanki allin runa. (Όχ: allinta, ούτε: runata)

Η συλλαβή -chu δηλώνει επίσης ερώτηση:

rimankichu (μιλάς;)

και το ερωτηματικό δεν γράφεται.

Παραδειγματικές φράσεις:

allichu = παρακαλώ
allillanchu = είσαι καλά;
allillanmi = είμαι καλά
allin runa kanki = είσαι καλός άνθρωπος

Άσκηση: Κάντε ερωτήσεις με τα 4 προηγούμενα ρήματα και χρησιμοποιείστε τα επίθετα & ουσιαστικά sumaq (ωραίος, -α, -ο), llaqta (πόλη, χωριό, πατρίδα), suni (ψηλός, -η, -ο), orqo (βουνό).

Προθέσεις:
(Συντάσσονται ως καταλήξεις ουσιαστικών ή επιθέτων.)

-pi = σε, στον, στην, στο (δηλώνει στάση)
-wan = με
-ta = τον, την, το (δηλώνει άμεσο αντικείμενο στην αιτιατική)
-man = προς (δηλώνει κίνηση)
-manta = από

Tawantinsuyumanta = από την Αυτοκρατορία των Ίνκας
Qosqoman = προς το Cuzco (πρωτεύουσα των Ίνκας)
Qh’ollasuyuta = (προς)την Βολιβία
Qhechuawan = με τη φυλή των Κέτσουα
Chuqiapumarkapi = (μέσα) στην La Paz (πρωτεύουσα Βολιβίας)

Ερώτηση, κατάφαση, άρνηση:

Marineratachu takishanki. = Τραγουδάς “Μαρινέρα”; (=Περουβιανός χορός με ισπανικές επιρροές)
Arí, marineratan takishani. = Ναί, τραγουδάω Μαρινέρα.
Manan marineratachu takini. = Όχι, δεν τραγουδάω Μαρινέρα.

Άσκηση: Με τα ακόλουθα στοιχεία, δημιουργήστε ερωτηματικές, αρνητικές και καταφατικές προτάσεις:
tusuy (χορεύω), noqa, wayñu (είδος παραδοσιακής χορευτικής μουσικής), Qhochapanpa (όνομα πόλης της Βολιβίας), -nki, -ni, -n, -pi, -sha-, -ta, -chu, -wan, arí, mana, Pancarita (όνομα λουλουδιού και γυναικείο κύριο όνομα).

Βοηθητικά ρήματα: (Βλ. θεωρία στην εισαγωγική σελίδα αυτού του ιστότοπου.)

-ku- = με πλήρη συνείδηση και ασκώντας την πράξη ελεύθερα
-yku- = διπλωματική έκφραση τιμητικής προσοχής
-yu- = τελετουργική πράξη
-yukusayki = συνδυασμός των προηγούμενων με την έννοια: “εγώ σε εσένα”.

Άσκηση: Δημιουργήστε ανάλογους τύπους με το ρήμα kawsay (ζω).

Μικροί διάλογοι:

Runasimita rimankichu. = Μιλάς Κέτσουα;
Arí, pisillata rimanin. = Ναι, μιλάω λίγο.
Allillamanta rimaykunkimanchu. = Μπορείς να μιλάς πιο αργά;
Yapamanta chayta rimaykunkimanchu. = Μπορείς να το επαναλάβεις αυτό;
Allichu qilqay. = Παρακαλώ, γράψτε το!
Imaninchismi kayta runasimipi. = Πώς λέγεται αυτό στα Κέτσουα;
Ima ninanchismi —. = Τι σημαίνει —;
Allillanchu. / Imaynallan kashanki. = Είσαι καλά; / Πώς είσαι;
Allillanmi. Qanri. = Καλά είμαι. Κι εσύ;
Iman sutiyki. = Πώς λέγεσαι;
—n sutiy. = Λέγομαι —
—wan riqsinakuychis. = Να σου συστήσω τον, την —
Anchatan kusikuni riqsispayki. = Χαίρω πολύ.
Hayk’a watayoqmi kanki. = Πόσων ετών είσαι;
— watayoqmi kani = Είμαι — ετών. (Βλ. αριθμούς στο προηγούμενο μάθημα.)
Sumaq p’unchaw, riki. = Ωραία μέρα σήμερα, έτσι δεν είναι;
Anchata chirishan. = Πολύ κρύο κάνει.
Imataq kaypa sutin. = Πώς λέγεται αυτό;
Allichu, photota horqoykimanchu. = Παρακαλώ, μπορώ να σε βγάλω μία φωτογραφία;
Añañaw. Ima sumaq llaqta.  = Πω πω! Τι ωραίο χωριό!
Ancha allinmi kaypi. = Είμαι (αισθάνομαι) καλά εδώ.

Hayk’aqkaman kaypi kanki. = Πόσον καιρό θα μείνεις εδώ;
— p’unchay kaypi kasaq = — μέρες θα μείνω.
Noqa Greciamantakani. = Είμαι από την Ελλάδα.
Noqa — hotel —pi tiyani. = Μένω στο ξενοδοχείο —, στο χωριό —
Manan tusuyta yachanichu. = Δεν ξέρω να χορεύω.
Manan allinchu kashani. = Δεν αισθάνομαι καλά.
Chiriwashanmi, sayk’usqa, yarqawashanmi ch’akiwashanmi, puñuymi. = Κρυώνω, είμαι κουρασμένος, πεινάω,
διψάω και νυστάζω.
Anchatan llakipayki. = Μην ανησυχείς! (Λυπάμαι γι’ αυτό.)

Για περισσότερη συζήτηση γύρω από τις γλώσσες & τους πολιτισμούς τους, επικοινωνήστε μαζί μας: Ηλίας Ταμπουράκης & Maricela Jiménez, ιδιαίτερα μαθήματα στον χώρο σαςκιν. 6951614346 & 6939777085

Πρώτα βήματα επικοινωνίας στην quechua

File0066

(Φωτο: Ηλίας Ταμπουράκης, Titicaca, Bolivia)

Φτιάξτε μικρούς διαλόγους με το παρακάτω λεξιλόγιο:

Arí = ναι
mana = όχι
panpachayuway = με συγχωρείτε
allinmi, ama llakikuychu = εντάξει, μην ανησυχείτε
allichu = παρακαλώ (για να ζητήσουμε/ ρωτήσουμε κάτι)
(yu)sulpayki, yusulpaykisunki, yuspagarasunki, añaychayki, urpi sonqo, anchata agradisiyki = ευχαριστώ
imamanta, mana imamantapas = παρακαλώ (απάντηση στο ευχαριστώ)
allin p’unchay, allin p´unchaw = καλημέρα
allin tuta = καλησπέρα, καληνύχτα
napaykullayki = χαίρετε
rimaykullayki = γειά σου (=να σου πω κάτι!)
hoq kutinkama, tupananchiskama = εις το επανειδείν
mama, mamay, mamallay, mamitay = κυρία
tayta, taytay, taytallay, papay, wiraqocha = κύριος
sipas, sipascha, p’asña, p’asñacha = δεσποινίς, κοπέλα
maqt’a, maqt’acha, qhari = νεαρός, παλικάρι, άντρας
warmi = γυναίκα
warmacha = κορίτσι
wayna νεαρός, -ή

Η λέξη urpi sonqo σημαίνει: “καρδιά περιστεριού” και αποτελεί έναν πολύ συναισθηματικό τρόπο για να πούμε “ευχαριστώ”. Λέγεται και urpicha sonqocha, δηλαδή: καρδούλα μικρού περιστεριού. Γενικά, στους πολιτισμούς των Άνδεων, η ευγένεια είναι απαραίτητο στοιχείο, προκειμένου το άτομο να μην περιθωριοποιηθεί από το κοινωνικό του σύνολο.

Η λέξη agradisiyki, είναι ισπανική επιρροή, από το ρήμα agradecer και την ινδιάνικη κατάληξη -yki, που σημαίνει: “εγώ σε εσένα”.

Αριθμητικά:

0 ch’usaq
1 hoq
2 iskay
3 kinsa
4 tawa
5 pisqa
6 suqta
7 qanchis
8 pusaq
9 isqun
10 chunka
11 chunka hoqniyoq
20 iskay chunka
21 iskay chunka hoqniyoq
30 kinsa chunka
100 pachak
1000 waranqa
1.000.000 hunu

Για περισσότερη συζήτηση γύρω από τις γλώσσες & τους πολιτισμούς τους, επικοινωνήστε μαζί μας: Ηλίας Ταμπουράκης & Maricela Jiménez, ιδιαίτερα μαθήματα στον χώρο σαςκιν. 6951614346 & 6939777085