Πάνθεον & Ήρωας: Δυνάμεις δημιουργίας, συντήρησης & αναγέννησης.

inca3

ΙΙ. Πάνθεον: Θεϊκοί Αυτοκράτορες της Δημιουργίας και δυνάμεις της συντήρησης

            Ο συμβολισμός του δωδεκάθεου απορρέει από τα αστρολογικά πρότυπα του ηλιακού ημερολογίου, που θεωρούνται σταθεροί παράγοντες για την οργάνωση των κοινοτήτων σε συγκεκριμένες χρονικές ενότητες. Ο αριθμός 12 συναντάται στη λατρεία, στο μύθο και στην τέχνη. Εκτός από την αρχαία Ελλάδα, υπήρχαν δωδεκάθεα στην Αίγυπτο, τη Βαβυλώνα, την Ασσυρία, στη Χαλδαία και στο Βαβυλωνιακό Ελάμ (Elam) -το σημερινό Χουζιστάν ( خوزستان Khūzestān) του νοτιοδυτικού Ιράν (Iran), όπως επίσης και στους Χετταίους, στους Ετρούσκους, στους Ρωμαίους και στα γερμανικά φύλλα. Ακόμη και στο Χριστιανισμό, οι μαθητές του Ιησού ήταν 12. Οι θεοί έδιναν με τη στάση ζωής τους το παράδειγμα της ενότητας και της ακεραιότητας στις κλασικές κοινωνίες. Οι θεότητες εμφανίζονται σε ζεύγη ετερώνυμων στοιχείων ή αλληλοσυμπληρούμενων μορφών, κι ενσωματώνονται μ’ αυτόν τον τρόπο στις δραστηριότητες της Ανθρωπότητας. Ο Πλάτων ταξινομεί την πολιτική του σκέψη βασιζόμενος στον αριθμό 12. Το Ελληνο-ρωμαϊκό Πάνθεο αντιστοιχούσε στα 12 μηνιαία σύμβολα του ωροσκοπίου, στους Μάγια όμως, ο ζωδιακός κύκλος είχε 13 μήνες (των 20 ημερών):

ΘΕΟΙ ΕΛΛΗΝ. ΘΕΟΙ ΛΑΤΙΝ. ΜΗΝΕΣ ΓΡΗΓΟΡΙΑΝΟΗΜΕΡΟΛΟΓ. ΛΑΤΙΝ.ΩΡΟ

ΣΚΟΠ.

ΕΛΛΗΝ. ΩΡΟ

ΣΚΟΠΙΟ

ΜΗΝΕΣ ΜΑΓΙΑ ΦΕΓΓΑΡΙΜΑΓΙΑ

(ΩΡΟ

ΣΚΟΠΙΟ)[1]

ΘΕΟΙ ΜΑΓΙΑ
               
Ήρα Juno

Ιανουάρ

Acuario
Υδροχόος

21/1-19/2

Pop

Ψάθα

Tzootz

(Τσόοτς)

Νυχτερίδα

 26/7-22/8[2]

Ix Chel

Σελήνη/Γη

Ποσειδών Neptunus Φεβρ Piscis Ιχθύες

20/2-20/3

Wo

Μαύρη συγκυρία

Dzec ([Τ]σέκ[ος])

Σκορπιός

23/8-19/9

Itzamná

Άνεμοι/Βροχή

Αθηνά Minerva Μάρτιος Aries Κριός

21/3-20/4

Zip

Κόκκινη συγκυρία

Keh (Κεχ)

Ελάφι

20/9-17/10

Aj-K’in

(Αχ-Κ’ιν)

Ήλιος/Ημέρα

Αφροδίτ Venus Απρίλιο Tauro Ταύρος

21/4-21/5

Zotz’

Νυχτερίδα

Muwán (Μοουάν)

Κουκουβάγια

18/10-14/11

Man

Γη

Απόλλων Apollo Μάιος Geminis Δίδυμοι

22/5-21/6

(T)zek(os)

?

Kutz (Κουτς)

Παγώνι

15/11-12/12

Chaac (Τσάακ)

Βροχή/

Βλάστηση

Ερμής Mercurius Ιούνιος Cancer Καρκίνος

22/6-22/7

Xul

Σκύλος

Kibray (Κιμπράυ)

Κροκόδειλος

13/12-9/1 

B’alam (Ιαγουάρος)

Νύχτα/

Κάτω Κόσμος

Ζευς Juppiter Ιούλιος Leo Λέων

23/7-23/8

Yax K’in

Νέος Ήλιος

Batz Kimil (Μπ’ατς’ Κιμίλ)

Πίθηκος

10/1-6/2

Aj-Min

(Αχ-Μιν)

Καλαμπόκι

Δήμητρ Ceres Αύγ. Virgo Παρθένος

24/8-23/9

Mol

Νερό

Coz (Κος)

Γεράκι

7/2-6/3

Chikchán

Φίδι

Ήφαιστος Vulcanus Σεπτ Libra Ζυγός

24/9-23/10

Ch’en

Μαύρη καταιγίδα

B’alam

Ιαγουάρος

7/3-3/4

Yum-Kimil (Γιουμ-Κιμίλ)

Θάνατος

Άρης Mars Οκτώβρ Escorpion Σκορπιός

24/10-22/11

Yax

Πράσινη καταιγίδα

Fex (Φες)

Αλεπού

4/4-1/5

Lajun Chan

Πλανήτης Αφροδίτη

Άρτεμις Diana Νοέμβρ Sagitario Τοξότης

23/11-21/12

Zak

Λευκή  καταιγίδα

Kan

Φίδι

2/5-29/5

Ix Chbel-Yax

(Ις Τσμπελ Γιάς)

Σελήνη/

Ύφανση

Εστία Vesta Δεκέμ Capricornio Αιγόκερως

22/12-20/1

Kej

Κόκκινη καταιγίδα

Tzub (Τσουμπ)

Σκίουρος

30/5-26/6

 
          Mak

Κλεισμένος

Aak (Άακ)

Χελώνα

27/6-25/7

 
          K’an K’in

Κίτρινος Ήλιος

   
          Muwán

Κουκουβάγια

   
          Pax

Περίοδος σποράς

   
          K’ayab’

Χελώνα

   
          Kumk’u

Σιταποθήκη

   
               
           

 

ΑΠΟΦΡΑΔΕΣ

ΗΜΕΡΕΣ

   
               
          Wayeb’

5

ημέρες ατυχίας

   

            Οι αυτοκράτορες, ερπετά όπως ο Γκ’ουκουμάτς (K’ukumatz) των ορεινών Μάγια της Γουατεμάλας ή ο Κετσαλκόατλ (Quetzalcóatl) των Αζτέκων στο κεντρικό Μεξικό, ή Μίνωες και μινώταυροι από την Κρήτη, μαρτυρούν ένα παρελθόν, όπου ο θεοποιημένος βασιλιάς ήταν ευεργέτης αρχαίων αγαθών και κτήτορας της δύναμης της Δημιουργίας και της συντήρησης. Μεταμορφώνεται σε τυραννικό κυρίαρχο και μετατρέπει το θεοκρατικό βασίλειό του –που διέπεται από αυστηρές κοινωνικές δομές- σε εμπορική αυτοκρατορία, όπου το κάθε άτομο ενεργεί για τον προσωπικό του πλουτισμό. Αυτή είναι η χρονική στιγμή που ο Ήρωας παίρνει την πρωτοβουλία να γκρεμίσει το κατεστημένο μέσω της αναγέννησης που ορίζει ο νόμος της Φύσης.

  1. Γουατεμάλα: Ιτσαμνά και Ις Τσελ, Οίκος της Σαύρας και Ευγενές Ουράνιο Τόξο

             Παρ’ όλο ότι οι Μάγια μιλούν για ένα και μοναδικό θεό, τον οποίον ονομάζουν Χουνάμπ Κου (Junab Ku) και τον θεωρούν άϋλο και παντοδύναμο (όπως συμβαίνει και στην ιουδαϊκο-χριστιανική παράδοση), ο υπέρτατος θεός είναι ο Ιτσαμνά (Itzamná), ο οποίος αναπαριστάται στους κώδικες ως ένας γηραιός με μύτη «ρωμαϊκού» τύπου. Είναι ο εφευρέτης της γραφής και προστάτης των επιστημών.

            Η σύζυγός του, η Ις Τσελ (Ix Chel), είναι η αρχαία θεότητα της υφαντουργίας, της ιατρικής και του τοκετού. Ήταν παλιά σεληνιακή θεότητα –όπως και η Ήρα στην κλασική Ελλάδα. Τα φιδίσια μαλλιά της και τα γαμψά της νύχια αποτελούν ενδείξεις του γεγονότος ότι αντιστοιχούσε με τη Μητέρα των θεών, την Κοατλίκουε (Coatlicue)[i] του πολιτισμού náhuatl των Αζτέκων.

            Ο Ιτσαμνά και η Ις Τσελ, των οποίων τα ονόματα σημαίνουν: «Οίκος της Σαύρας» και «Ευγενές Ουράνιο Τόξο», αντίστοιχα, είναι οι Προγεννήτορες των υπόλοιπων θεών του Μαγια’έτικ (Maya’etik) –της χώρας των Μάγια- στη Γουατεμάλα.

            Ο ηλιακός θεός Κ’ινίτς Αχάου (K’initz Ajaw) –που συγκρίνεται με τον Καραΐ (Karaí) των Γουαρανί (guaraní)- ήταν μία από τις μετουσιώσεις του Ιτσαμνά. Κατά το νυχτερινό ταξίδι του κάτω από τη Γη, μεταμορφώνεται σε θεό ιαγουάρο (ocelote).

            Λέγεται ότι μία ημίγυμνη σεληνιακή θεά, η Ις Τσ’ουπ (Ix Ch’up), είναι η ύστερη μορφή της Ις Τσελ και σύντροφος, επίσης, του Κ’ινίτς Αχάου.

  1. Μεξικό: Τεσκατλιπόκα και Κετσαλκόατλ, Ο Καθρέφτης από Οψιδιανό που Καπνίζει, ενάντια στο Φτερωτό Φίδι [3]

             Ο μύθος των πέντε Ηλίων του πολιτισμού νάουατλ (náhuatl) των Αζτέκων διηγείται ότι στο δέκατο τρίτο ουρανό, το ζευγάρι των Δημιουργών γεννά τέσσερις γιους: τον κόκκινο Τεσκατλιπόκα (Tezcatlipoca), το μαύρο Τεσκατλιπόκα –που ταυτίζεται με το δεύτερο Ήλιο-, τον Ουιτσιλοπόστλι (Huitzilopoxtli) –τον προστάτη των Αζτέκων, στο Μεξικό- και το Φτερωτό Φίδι Κετσαλκόατλ (Quetzalcóatl). Αυτός θεωρείται δίδυμος του Τεσκατλιπόκα με τις δύο μορφές.  

Ο μαύρος Τεσκατλιπόκα –που το όνομά του σημαίνει «Καθρέφτης από Οψιδιανό που Καπνίζει»- κυριαρχεί στον πρώτο Κόσμο, δηλαδή στον Ήλιο των Γιγάντων.

          Ο Κετσαλκόατλ τον ρίχνει στη θάλασσα μ’ ένα ξύλο. Ο Τεσκατλιπόκα ανασταίνεται τελικά με τη μορφή ιαγουάρου –γεγονός που μπορεί να συγκριθεί με το θεό Κ’ινίτς Αχάου (K’initz Ajaw) –τον ηλιακό ιαγουάρο των Μάγια, και πήρε από τότε την ουράνια θέση του στον αστερισμό της Μεγάλης Άρκτου.

            Το Φτερωτό Φίδι κυριαρχεί στο δεύτερο Κόσμο, δηλαδή στον Ήλιο του Ανέμου. Ο Καθρέφτης από Οψιδιανό που Καπνίζει τον ρίχνει με μία κλωτσιά.

Ο Τλάλοκ (Tlaloc) – ο θεός της βροχής είναι ο κύριος του τρίτου Κόσμου και του Ηλίου της Βροχής. Ο Κετσαλκόατλ καταστρέφει αυτόν τον Κόσμο με μία πύρινη βροχή από τα ηφαίστεια του κεντρικού Μεξικού. 

Η Τσαλτσιουτλίκουε (Chalchiutlicue) –η θεά με το ένδυμα από πράσινο νεφρίτη (jade), σύζυγος του Τλάλοκ και προστάτιδα των ποταμών και των λιμνών- είναι η κυρίαρχος του τέταρτου Κόσμου του Υδάτινου Ηλίου (όπως και ο Ύψιστος Tupã των Γουαρανί (guaraní) στην Παραγουάη.

Σ’ αυτόν το μύθο διαφαίνονται οι αλλεπάλληλες δημιουργίες και καταστροφές της υφηλίου, ως αποτέλεσμα των κοσμικών φαινομένων και του ανταγωνισμού της Ανθρωπότητας.

            Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να αναφερθεί μία άψοψη των αρχαιολόγων, σύμφωνα με την οποίαν, κάποια αγάλματα απεικονίζουν το φτερωτό φίδι Κετσαλκόατλ με ένα αυγό στο στόμα. Αυτό δεν συμβολίζει κανένα είδος επιθετικότητας. Αντίθετα, έχει παρατηρηθεί ότι ορισμένα φίδια της κεντρικής Αμερικής, προκειμένου να προστατεύσουν τα αυγά τους, τα τοποθετούν στο στόμα τους, μέχρι να περάσει ο κίνδυνος. Επομένως, η θεϊκή αυτή εικόνα αντιστοιχεί με την έννοια της Θείας Πρόνοιας.

  1. Περού: Ίντι και Βιρακ’ότσα = Ήλιος και Νερό, Οι αυτοκρατορικοί προστάτες

             Στο Ταουάντινσούγιου (Tawantinsuyu)[ii] –την Ινκαϊκή Αυτοκρατορία των Τεσσάρων Σημείων του Ορίζοντα- το βασιλικό αξίωμα του Υψηλότατου Άπου Ίνκα (Apu Inka), που παραχωρούσε με κληρονομικό σύστημα ο υπέρτατος Ιερέας, μεταμόρφωνε τον Αυτοκράτορα σε Ίντικ Τσούριν (Intiq Churin), δηλαδή «Γιο του Ηλίου» -ο οποίος αναλάμβανε το ρόλο του διαμεσολαβητή ανάμεσα στις σφαίρες των θεών και των ανθρώπων, και παρείχε εγγύηση για την υλική και ηθική ευμάρεια του λαού του.

            Στις αρχές κάθε ηλιακού έτους, όργωνε συμβολικά μ’ ένα χρυσό σκήπτρο ένα κομμάτι άγονης γης. Κατά τις περιόδους των βροχοπτώσεων, σάρωνε -και πάλι συμβολικά- τις ασθένειες έξω από τα όρια της αυτοκρατορίας. Αποτελούσε το συνδετικό κρίκο ανάμεσα στη φυσική και την κοινωνική τάξη.

            Η λατρεία του Ήλιου, χαρακτηριστική ανάμεσα στους Ίνκας, είχε επιβληθεί στη συνομοσπονδία του Κούσκο (Qosqo), στο σημερινό Περού, από τον Ίνκα Ρόκα (Inka Roka) – οποίος κατήργησε την παλιότερη λατρεία του θεού των υδάτων Βιρακ’ότσα (Wiraqhocha)[iii], που δημιούργησε τον πανανδικό πολιτισμό μες από τα ιερά ύδατα της λίμνης Τιτικάκα (Titicaca)[iv]. Ο Πατσακούτεκ (Pachakuteq), ο λαμπρότερος απ’ όλους τους αυτοκράτορες των Ίνκας, είχε το δικαίωμα παρέμβασης στο θρησκευτικό δόγμα. Ο Τούπακ Ίνκα Γιουπάνκι (Tupaq Inka Yupanki) απένειμε στον εαυτό του το προνόμιο να εκλέγει τον Υπέρτατο Ιερέα ανάμεσα από τα μέλη της οικογένειάς του. Ο μεταγενέστερος Γουάϋνα Κ’άπακ (Wayna Qhapaq)[v] πήρε αυτό το αξίωμα για τον εαυτό του, αφού όμως αυτό είχε χάσει πλέον το λόγο ύπαρξής του. Ήταν ο μοναδικός αυτοκράτορας που λατρεύτηκε ως ενσάρκωση του Ηλίου, όπως οι αντίστοιχοι θεοί Κ’ινίτς Αχάου (K’initz Ajaw) των Μάγια και ο Καραΐ (Karaí) των Γουαρανί (guaraní) στην Παραγουάη. Έφτασε, μάλιστα, σε σημείο να καταστρέφει τα ιερά ουάκα (waka)[vi], όταν αυτά έδιναν δυσμενείς οιωνούς. Έτσι, η στρατιωτική μοναρχία του μετατράπηκε σε θεοκρατική με τάσεις παγκοσμιοποίησης. Η κρίση που επακολούθησε το θάνατό του διευκόλυνε το καταστροφικό έργο των Ισπανών κατακτητών του 16ου αι.

  1. Παραγουάη: Νιαμανντού και Νιανντέ Γιαρουί, ο Μοναδικός και Αληθινός Πατέρας και η Γιαγιά που Ανανεώνεται

             Ο Νιαμανντού (Ñamandú) –ως Δημιουργός- ή με τη μορφή του Tupã –του Ύψιστου των θεών Μ’μπ-α Τουπί-Γουαρανί (Mb’a tupí-guaraní) στην Παραγουάη- συγκρίνεται με το Θεό της Χριστιανοσύνης, που θεωρείται Παντοδύναμος, Πανάγαθος και Φιλεύσπλαχνος. Ο Νιαμανντού είναι ο Πανάγιος Πατέρας του έθνους των Γουαρανί, κι εκπροσωπεί την ανώτατη αρετή. Με τη μορφή του Tupã κάθεται στον ξύλινο θρόνο apyká και κρατά τα σύμβολα του Ηλίου και της Σελήνης, υπονοώντας έτσι ότι τα δύο αυτά ουράνια σώματα δημιουργήθηκαν από τον ίδιο. Αναπαριστάται σαν ηλικιωμένος με μακριά, λευκή γενειάδα, η οποία συμβολίζει την πρότερη υπόστασή του από κάθε άλλο ον. Σ’ αυτό το σημείο υπάρχει ο κίνδυνος του συγκρητισμού, δηλαδή, της επιμειξίας ινδιάνικων και ευρωπαϊκών θρησκευτικών στοιχείων.

            Ο ανθρωπολόγος Λεόν Κάδογαν (León Cádogan)[vii], παραθέτει –για τη μελέτη της φυλής Γουαρανί- τον ακόλουθο διάλογο που είχε καταγράψει στα 1970, συνομιλώντας με τον αρχηγό Κορονίτα (Coronita) του οικισμού ΄Αο-γιού (Ao-ju), στο δάσος Τσάκο (Chaco)[viii] της Παραγουάης, γύρω από τη Μεγάλη Θεϊκή Γιαγιά του έθνους:

            -Κι εκείνη τη Γιαγιά μας, όταν γέρασε, την έθαψαν;

-Δε θάφτηκε, όταν ήταν πολύ γριά, δε θάφτηκε.[4]

            -Θέλω ν’ ακούσω αυτήν την ιστορία!

-Αυτή δεν την έθαψαν. Αυτή, λένε, όταν γέρασε, είχε το Νιανντέ Ρου Παΐ (Ñande Ru Pai) σα γιο της, όμως γέννησε αυτό το παιδί χωρίς αιτία, χωρίς λόγο απέκτησε γιο στα σωθικά της. Και η Μητέρα και Γιαγιά μας, η Νιανντέ Γιαρουί (Ñande Jaryi), προσευχόταν πολύ όμορφα, και όντας πολύ γριά, περπατούσε στα τέσσερα κι ακολούθησε ένα δρόμο, κι έπειτα σηκώθηκε και πήγε, λένε, κι άφησε το δέρμα της στο δρόμο. Άφησε το δέρμα της στο δρόμο, για να επιστρέψει στην κατοικία της και γι’ αυτό τραγουδούσε: «Πώς έγινε κι έφυγε ο γιος μου;», είπε στον Πατέρα μας τον Παΐ. «Πού πήγε το παιδί μου; Έφυγε ο ο γιος μου», μονολόγησε.

            Αμέσως τότε, πήρε το δρόμο της επιστροφής προς το γιο της, το Νιανντέ Ρου Παΐ. Μ’ αυτόν τον τρόπο ανανεώθηκε η Μεγάλη Γιαγιά της φυλής μας, η Νιανντέ Γιαρουί. Δεν πέθανε, δεν μπορούσε να πεθάνει, γιατί είχε μαθητεύσει με τα Καλά Πνεύματα. Επέστρεψε εκεί όπου βρισκόταν ο Πατέρας μας, εκεί όπου βρίσκεται ο Νιανντέ Ρου Παΐ. Εκεί επέστρεψε και πάλι. Εκεί πρέπει να ‘ναι ακόμα και τώρα η Αληθινή Μητέρα Μας, η Μεγάλη Μας Γιαγιά, η Νιανντέ Γιαρουί.

  1. Κολομβία: Μποτσίκα και Μπατσουέ, Ο Σωτήρας των Υδάτων και η Μητέρα της Ανθρωπότητας

            Σύμφωνα μ’ ένα θρύλο των Τσίμπτσα (chibcha) της Κολομβίας, ο Μποτσίκα (Bochica) είναι ένας αξιοσέβαστος γέροντας –ο οποίος μάλιστα, συγχέεται με τον Ύψιστο θεό Τσιμινιγκάγκουα (Chiminigagua) της φυλής των Μουίσκα (muisca), που ζουν στις ορεινές περιοχές της Κουνντιναμάρκα (Cundinamarka). Οι μεταγενέστερες χριστιανικές επιρροές τον παρουσιάζουν με λευκή, μακριά γενειάδα και λευκό χιτώνα, καβάλα σ’ ένα γάιδαρο, ή μία καμήλα (ιουδαϊκό-χριστιανικό στοιχείο), ή ακόμη και σ’ ένα λ(ι)άμα (llama), δηλαδή προβατοκάμηλο των Άνδεων. Είχε, επομένως, παρόμοια εμφάνιση με το Νιαμανντού (Ñamandú) των Γουαρανί (guaraní) στην Παραγουάη.

            Σήμερα, κάποιες ιθαγενείς κοινότητες της περιοχής Μπογιακά (Boyacá), φυλάσσουν –σύμφωνα με την παράδοση- ως ιερό κειμήλιο ένα από τα οστά του Μεγάλου Διδασκάλου του έθνους τους.

            Εκείνος τους δίδαξε να καλλιεργούν τη γη, να υφαίνουν, να εκτρέφουν ζώα και να λατρεύουν τους θεούς. Τους έμαθε να σέβονται την τιμιότητα ως την ανώτατη αρετή και να διατηρούν μητριαρχική δομή στην κοινωνία τους. Διέδωσε, επίσης, την ύπαρξη της μετά θάνατον ζωής –σα να επρόκειτο για ένα μεγάλο ταξίδι στο Υπερπέραν, και γι’ αυτόν το λόγο, έθαβαν τους νεκρούς τους μαζί με τα υπάρχοντά τους, τη γυναίκα και τα σύμβολά τους. Επέβαλλαν κυρώσεις στους παραβάτες των εντολών τους. Ο ακρωτηριασμός του χεριού –ως ποινή-, μας θυμίζει το σύγχρονο ισλαμικό νόμο σαρία ( شريع ).

            Η Μπατσουέ (Bachué), γυναίκα πανέμορφη, βγήκε από τα βάθη της ψυχρής και δυσάρεστης λίμνης Ιγουάκε (Iguaque), κρατώντας στο δεξί της χέρι ένα πεντάχρονο αγόρι, δυνατό και υγιές, του οποίου τ’ όνομα παραμένει άγνωστο, γεγονός που υπογραμμίζει τη μητριαρχική βάση της αρχαίας κοινωνίας των Τσίμπτσα.

            Όταν το παιδί έγινε είκοσι χρονών, παντρεύτηκε την ίδια τη μητέρα του, την Μπατσουέ. Ας συγκρίνουμε σ’ αυτό το σημείο τη θεοποίηση των ανθρώπων που διέπραξαν αιμομιξία, που μας διηγείται ο μύθος της Δημιουργίας των Γουαρανί.

Από την ένωση της Μπατσουέ με το γιο της, γέμισε η Γη με ανθρώπους.

Η Μπατσουέ ξεκίνησε τότε την αποστολή της: δίδαξε στους ανθρώπους να υφαίνουν τις ίνες του κάκτου αγκάβε (agave), να χτίζουν καλύβες, να πλάθουν τον πηλό, να καλλιεργούν τη γη και να επεξεργάζονται το χρυσό.

Ο γιος και σύζυγός της, εκπαίδευσε τους πολεμιστές και τους δίδαξε τις αξίες της Ανθρωπότητας.

Έχοντας επιτελέσει και οι δύο το έργο τους, μεταμορφώθηκαν σε φίδια κι επέστρεψαν στα ήρεμα, πλέον, νερά της λίμνης Ιγουάκε, υποσχόμενοι στο λαό τους  ότι μέσα από την ενάλια κατοικία τους, θα εποπτεύουν το Καλό της Ανθρωπότητας.

Οι σύγχρονοι ιθαγενείς της Κολομβίας λένε ότι βλέπουν ανάμεσα στα νερά της λίμνης τους να γλιστρά η φιδίσια Μητέρα της Ανθρωπότητας, η Μπατσουέ, της οποίας η οφιοειδής μορφή αντιστοιχεί με τον Γκ’ουκουμάτς (K’ukumatz) και τον Κετσαλκόατλ (Quetzalcóatl), δηλαδή το Φτερωτό Φίδι της Μέσης Αμερικής, στη Γουατεμάλα και στο Μεξικό, αντίστοιχα.                         

  1. Κούβα: Ελέγκμπα Ελεγουά / Τσανγκό, Ένα πνεύμα με τρεις Αποκαλύψεις / Βασιλεύς Βασιλέων

            Ο Ελέγκμπα Ελεγουά (Elegba Eleguá), είναι ο ορίτσα (orisha) της αφροκουβανέζικης σαντερία (santería) -δηλαδή της θρησκείας με τα ανάμεικτα αφρικανικά και ισπανικά στοιχεία-, που εμφανίζει τρεις Αποκαλύψεις, αλλά εν τέλει είναι ένας και μοναδικός.

Στην πρώτη του μεταμόρφωση, αναπαριστά το διάβολο Ολόσι (Olosi).

Στη δεύτερη εμφάνισή του είναι ο Ετσού (Eshú) -το ον που δεν ελέγχεται.

            Στην τρίτη αναπαράστασή του, φέρει το όνομα Ελεγουά κι εκπροσωπεί την οντότητα που ελέγχεται.

            Στον Ετσού –που ταυτίζεται με τον Ελεγουά- αποδίδεται η ιδιότητα της πρωταρχικότητας και της τελικής φάσης, και αυτό συμβολίζεται από την ενδυμασία του: το κόκκινο χρώμα αναπαριστά τη ζωή, και το μαύρο το θάνατο. Έχει τη δύναμη να ευνοεί το εμπόριο, και είναι γνωστός με το όνομα του Μεγάλου Μάντη, αφού διατηρεί άμεση επικοινωνία με τ’ άστρα.

            «Τσανγκό Καβοσιλέ Ολούο Οσάιν Ολουκοσό Ομπάρα Λούμπε Κισιέκο Ογκόντο Μακουλένκουε Ελουφίνα Κοκέ Ομπά Μπι Ογιό Αλάφι Αρο Κοματίτι» (Shangó Kawosilé Oluo Osain Olukosó Obara Lube Kisieko Ogodo Makulenkue Elufina Koké Obá Bi Oyó Alafi Aro Komatiti) είναι ολόκληρο το όνομα του Βασιλιά των Βασιλέων, που είναι γιος του Δημιουργού Ομπαταλά (Obatalá) και της θεάς της θάλασσας Γιεμαγιά (Yemayá). Είναι, επίσης, ο κυρίαρχος του τυμπάνου μπατά (batá). Χαρακτηρίζεται ως γυναικάς –όπως και ο Δίας των αρχαίων Ελλήνων. Οι χορευτικές του ικανότητες κάνουν τις γυναίκες να τον ερωτεύονται –όπως συνέβαινε και με το Διόνυσο. Ο Τσανγκό είναι ο Κύριος της φωτιάς και του κεραυνού.

            Σ’ αυτόν το θεό έχουν αφιερωθεί οι περισσότεροι ύμνοι, οι οποίοι δεν αποτελούν επικλήσεις, αλλά αλληγορικές ιστορίες –σαν τις απαρχές του ελληνικού θεάτρου. Εκφράζει την ίδια την ουσία της ζωής, ενώ ο συγκρητισμός τον έχει εξισώσει με την Αγία Βαρβάρα, ως στοιχείο δυαδικότητας ανάμεσα στο αρσενικό και στο θηλυκό.

  1. Ελλάδα: Ζεὺς και Ἣρα, Ολύμπιοι Αυτοκράτορες

             Τα ελληνικά φύλλα που κατέβηκαν στη Βαλκανική Χερσόνησο γύρο στο 2.000 π.Χ., έφεραν τη λατρεία του Διός. Ήταν θεότητα του ξάστερου ουρανού, και το όνομά του συναντάται σε διάφορους ινδοευρωπαϊκούς λαούς· στη σανσκριτική γλώσσα αναγνωρίζεται ως Dyauṣ Pit[ā]ṛ ( द्यौष्पितृ ) (Ντιάους Πίτ[α]ρ), και στη λατινική ως Juppiter (Γιούπιτερ). Η προσφώνησή του ως «Πατέρα» χάνεται στο χρόνο. Ήταν πατέρας του Δωδεκάθεου και της Ανθρωπότητας. Το ανάκτορό του βρισκόταν –κατά την παράδοση- στην κορυφή του Ολύμπου. Οι βασιλείς στη Γη θεωρούνταν απόγονοι υπό την αιγίδα του, γι’ αυτό λέγονταν «διοτρεφεῖς». Προστάτευε τις ἐστίες και τα αἲθρια των σπιτιών, όπου υπήρχαν βωμοί για τη λατρεία του, στους οποίους οι αρχηγοί των οικογενειών τού προσέφεραν θυσίες. Ως «κτήσιος» προστάτευε τα θεμέλια και τα υπόγεια, και συμβολιζόταν από τον «οἰκουρὸν ὂφιν» -ένα στοιχείο συγκρίσιμο με το Φτερωτό Φίδι Γκ’ουκουμάτς (K’ukumatz) των Μάγια στη Γουατεμάλα, ή τον Κετσαλκόατλ (Quetzalkóatl) των Αζτέκων στο Μεξικό, όπως και με το φίδι μ’μπόι (mboi) των Γουαρανί (guaraní) στην Παραγουάη –που όρισε με τις γραμμώσεις του σώματός του της επιφάνεια της Γης.

            Ο Δίας βελτίωνε τον καιρό και χάριζε πλούτη στους ανθρώπους. Επόπτευε τους όρκους, και ως «Ξένιος» προστάτευε τους φιλοξενούμενους. Όπως συνέβαινε με όλους τους θεούς της ελληνικής αρχαιότητας, ο Δίας δε χαρακτηριζόταν από ηθική ακεραιότητα. Ένα κοινό στοιχείο με τον Tupã των Γουαρανί ήταν ο κεραυνός, που τους χρησίμευε ως όπλο.

            Το όνομα της Ήρας αποτελεί τη θηλυκή μορφή του Ήρωα, ή –σύμφωνα με τους προσωκρατικούς φιλοσόφους, είναι η ετυμολογική εξέλιξη του ουσιαστικού «ἀὴρ». Ήταν θεά με διττή υπόσταση: Γη και Σελήνη –όπως και ο Καραΐ (Karaí) των Γουαρανί. Προστάτευε, αλλά και τιμωρούσε τους παράνομους εραστές, επειδή αισθανόταν πληγωμένη από τη συμπεριφορά του συζύγου της του Δία.

ΙΙΙ. Ήρωας: Η πολύπλευρη περιπέτεια προς την αναγέννηση της Ανθρωπότητας

             Ο κεντρικός ρόλος του διαπολιτισμικού Ήρωα είναι η ανάπτυξη του πολιτισμού, δηλαδή το κοινό αγαθό της λύτρωσης της κοινωνίας από τέρατα, κατάρες και εισβολές, με απώτερο σκοπό να φτάσει στην πνευματική και υλική κατάκτηση ενός αναγεννημένου κόσμου.

Τα στάδια της ηρωικής ζωής είναι τα εξής: 

  1. Ο Ήρωας είναι ημίθεος και αποτελεί τον ομφαλό του Κόσμου.
  2. Λαμβάνει τη θεϊκή πρόκληση στην περιπέτεια και στη γνώση.
  3. Απορρίπτει αυτήν την πρόκληση.
  4. Συναντά υπερφυσική βοήθεια σε ένδειξη προτροπής.
  5. Περνά το κατώφλι του Κάτω Κόσμου, και:
  6. συνεχίζει την οδό των δοκιμασιών, όπου:
  7. συναντά τη θεά-μητέρα-ερωμένη.
  8. Καθιερώνεται σε σημείο θεοποίησης, αλλά:
  9. πρέπει να επιστρέψει στο λαό του για να του μεταδώσει τα θεϊκά αγαθά, όμως:
  10.  αρνείται και πάλι, και:
  11.  κατορθώνει να διαφύγει ως δια μαγείας.
  12.  Λαμβάνει και πάλι άνωθεν σωτηρία, και:
  13.  ξαναπερνά το κατώφλι –της αναγέννησης, αυτήν τη φορά.
  14.  Μετουσιώνεται σε Κύριο των Δύο Κόσμων, και ως:
  15.  άνθρωπος,
  16.  θεός,
  17.  πολεμιστής,
  18.  εραστής,
  19.  αυτοκράτορας,
  20.  τύραννος,
  21.  σωτήρας, ή:
  22.  άγιος,
  23.  μεταδίδει στην Ανθρωπότητα τη γνώση των νέων αγαθών,
  24.  για να γκρεμίσει τις παλιές και σάπιες δομές, και:
  25.  να δημιουργήσει νέες αξίες και αρετές,
  26.  περιμένοντας πάντα το νέο Ήρωα, που θα επιτελέσει τον ίδιο κοσμικό κύκλο.

Η ταύτιση των μεμονωμένων ατόμων με τον Ήρωα επιδέχεται μία βαθιά ψυχολογική ερμηνεία της κοινωνικής δραστηριότητας. Στην εποχή μας, ο Ήρωας υπερβαίνει τα όρια των καιρών και ξεσηκώνει τα πλήθη για ν’ αγωνιστούν ενάντια σε σύγχρονους δράκους, όπως είναι η παγκοσμιοποίηση. Αυτό, όμως, ακούγεται ουτοπικό. Οι νευρώσεις του σημερινού ανθρώπου είναι το αποτέλεσμα της απομάκρυνσής του από τον παραδοσιακό πολιτισμό.

  1. Γουατεμάλα: Οι Δίδυμοι Ήρωες Χουν Χουναχπού και Βουκούμπ Χουναχπού και η κάθοδός τους στον Κάτω Κόσμο

             Τόσο στο πολιτισμό νάουατλ (náhuatl), των Αζτέκων στο Μεξικό, όσο και στην περιοχή του Μαγια’έτικ (Meya’etik) στη Γουατεμάλα, υπήρχε το ιερό άθλημα της μπάλας από καουτσούκ –που καλλιεργείται στην υποτροπική ζώνη της κεντρικής Αμερικής- και αποτελούσε την αγαπημένη ασχολία των μυθικών Δίδυμων Ημίθεων Ηρώων Χουν Χουναχπού (Jun Junajpú) και Βουκούμπ Χουναχπού (Vukub Junajpú). Το[5] στάδιο[ix] εκείνου του αθλήματος –που βρισκόταν υπό την αιγίδα των θεών, όπως και οι Ολυμπιακοί Αγώνες στην αρχαία Ελλάδα- συμβόλιζε την Πύλη του σκοτεινού και υγρού Κάτω Κόσμου, που λεγόταν Σιμπαλμπά (Xibalbá).

            Σύμφωνα με το μύθο των Μάγια, η Κύριοι της Κολάσεως –που λεγόταν Χουν Καμέ (Jun Kamé), δηλαδή: «1-Θάνατος», και Βουκούμπ Καμέ (Vukub Kamé), που σημαίνει: «7-Θάνατος»- ενοχλήθηκαν από το θόρυβο του αθλήματος της μπάλας των Δίδυμων, και ζήτησαν από τα δαιμόνια του θανάτου να τους τιμωρούσαν.

Οι δαίμονες έστειλαν τότε τέσσερις κουκουβάγιες να προκαλέσουν με δόλο τα δύο αδέλφια για να παίξουν μαζί τους στον Κάτω Κόσμο το άθλημα της μπάλας.

Παρ’ όλο που η μητέρα των Δίδυμων, η Σμουκανέ (Xmukané) –που την είδαμε σε προηγούμενο μύθο με τη θεϊκή ιδιότητα της γριάς μάγισσας της Κοσμικής Δημιουργίας- δε συμφώνησε με εκείνη την υποχθόνια πρόσκληση, ο Χουν και ο Βουκούμπ Χουναχπού αποφάσισαν να κατέβουν.

Περνώντας το κατώφλι του Κόσμου του Θανάτου, έπρεπε να ξεπεράσουν έναν ποταμό αίματος, το σκοτάδι, μαχαίρια κι άλλα εμπόδια.

Σε μία διασταύρωση πέντε χρωμάτων, επέλεξαν το μαύρο δρόμο –που σηματοδοτεί την καταστροφή τους.

Φτάνοντας στον Κάτω Κόσμο Σιμπαλμπά (Xibalbá), συνάντησαν μόνο τα ξύλινα αγάλματα των Κυρίων της Κολάσεως Χουν και Βουκούμπ Καμέ, οι οποίοι διέταξαν τους ηρωικούς αδελφούς να καθίσουν πάνω σε πυρακτωμένες πέτρες.

Στη συνέχεια, τους ανέθεσαν να διατηρήσουν τη φλόγα δύο πυρσών στον Οίκο του Σκότους. Οι Δίδυμοι δεν κατόρθωσαν να φέρουν εις πέρας την αποστολή τους, και γι’ αυτό έπρεπε να θυσιαστούν και να θαφτούν στο υποχθόνιο στάδιο του αθλήματος της μπάλας. Κάρφωσαν, λοιπόν, το κεφάλι του Χουν Χουναχπού σ’ ένα ξερό κλαδί, το οποίο γέμισε αμέσως με κολοκύθες. Η κολοκύθα-νεκροκεφαλή έφτυσε απρόσμενα στην παλάμη της κόρης του Κούτσου Μα Κικ (Kuchu Ma Kik), του Κυρίου του Κάτω Κόσμου –η οποία λεγόταν Σκικ (Xkik)- και την άφησε έγκυο.

Ο πατέρας της αποφάσισε να την σκοτώσει, αλλά τότε, η κουκουβάγιες-αγγελιοφόροι την έσωσαν και παρέδωσαν στον οργισμένο πατέρα της ένα κομμάτι κόκκινο ρετσίνι –που συμβόλιζε το αίμα της.

Η Σκικ, έπειτα, συνάντησε την πεθερά της, την Σμουκανέ, αλλά εκείνη την έδιωξε, πιστεύοντας ότι ο γιος της ο Χουν Χουναχπού, ήταν ήδη νεκρός. Έστειλε, λοιπόν, τη νύφη της να της φέρει μία ολόκληρη συγκομιδή καλαμποκιού από ένα χωράφι, που είχε, όμως, μόνο ένα φυτό. Εκείνη το κατάφερε, αποδεικνύοντας έτσι το δίκιο της.

Μετά από τον τοκετό των επίσης δίδυμων γιων της –που λεγόταν Χουναχπού και Σμπαλανκέ (Xbalanké)- άρχισε ο φθόνος και το μίσος εναντίον των ετεροθαλών δίδυμων αδελφών τους Χουν Μπ’ατς’ (Jun B’atz’) και Χουν Τσουέν (Jun Chuen) –που ήταν γιοι του Χουν Χουναχπού.

Έχουμε, έτσι, τρία ζευγάρια δίδυμων:

Ο Μπ’ατς’ και ο Τσουέν ήταν καλλιτέχνες και μουσικοί, ενώ ο Χουναχπού και ο Σμπαλανκέ ήταν κυνηγοί.

Οι πρώτοι δύο έκλεβαν τα παιχνίδια των δεύτερων και άφηναν στη θέση τους κόκαλα.[x]

Οι δεύτεροι, για τους εκδικηθούν, τους ζήτησαν να τους κατεβάσουν από τα κλαδιά ενός δέντρου τα πουλιά που είχαν κυνηγήσει και είχαν, δήθεν, σκαλώσει εκεί.

Ο Μπ’ατς’ κι ο Τσουέν σκαρφάλωσαν για να τα πιάσουν, αλλά τότε το δέντρο ψήλωσε ξαφνικά κι έφτασε ως τον ουρανό.

Ο Χουναχπού κι ο Σμπαλανκέ τους φώναξαν να κατέβουν δεμένοι από τις ζώνες τους –μία απερισκεψία που τους μεταμόρφωσε σε μαϊμούδες / προστάτες της μουσικής και του χορού των Μάγια, γεγονός που μπορεί να συγκριθεί με το δεύτερο Ήλιο των Αζτέκων στο Μεξικό.

            Οι Κύριοι της Κολάσεως Σιμπαλμπά, θυμωμένοι ξαναέστειλαν τις τέσσερις κουκουβάγιες για να καλέσουν κι εκείνο το ζευγάρι Δίδυμων στον Κάτω Κόσμο.

            Περνώντας από τις ίδιες δοκιμασίες, έφτασαν στο σταυροδρόμι με τα πέντε χρώματα. Ο Χουναχπού έβγαλε μία τρίχα από τα μαλλιά του[xi], τη μεταμόρφωσε σε κουνούπι και το έστειλε να εξερευνήσει το δρόμο.

            Οι Δίδυμοι έπεισαν τον Χουν και το Βουκούμπ Καμέ ότι μπορούσαν να διατηρήσουν τη φλόγα στον Οίκο του Σκότους, βάζοντας στους πυρσούς τους κόκκινα φτερά από παπαγάλο.

            Πέρασαν, επίσης, με επιτυχία από τον Οίκο των Μαχαιριών, τον Οίκο του Ψύχους, των Ιαγουάρων και της Φωτιάς. Όμως, στον Οίκο των Νυχτερίδων, ο Κάμα Σοτς’ (Kama Zotz’) έκοψε το κεφάλι του Χουναχπού. Τότε, ένα ζωάκι των τροπικών, το κοατί (coatí), έφερε στον Σμπαλανκέ ένα κολοκύθι, για ν’ αντικαταστήσει το πραγματικό κεφάλι του αδελφού του.

            Οι Κύριοι της Κολάσεως χρησιμοποίησαν το κομμένο κεφάλι του Ήρωα για να παίξουν το άθλημα της μπάλας.

            Ο Σμπαλανκέ τους ξεγέλασε, ανταλλάσσοντάς το μ’ ένα κουνέλι.

(Βλ. σχ. 44, για λαγωχειλία και Δίδυμους.)

            Οι θεοί του θανάτου ζήτησαν κατόπιν από τους Δίδυμους να πηδήξουν πάνω από φωτιές. Αφού εν τέλει κάηκαν, τους άλεσαν τα κόκαλα και τα πέταξαν στο ποτάμι, όπου ως εκ θαύματος, μετατράπηκαν σε ψάρια και αναγεννήθηκαν.

Τα δύο αδέλφια εμφανίστηκαν την επόμενη μέρα μπροστά στα δαιμόνια, μεταμφιεσμένοι σε ζητιάνους, επιδεικνύοντάς τους την ικανότητα να ανασταίνουν τους νεκρούς.

            Οι Κύριοι του Θανάτου ζητούν να το δοκιμάσουν, κι έτσι οι Δίδυμοι Ήρωες Χουναχπού και Σμπαλανκέ αφήνουν νεκρούς τους δαίμονες Χουν και Βουκούμπ Καμέ, θριαμβεύοντας έτσι, εναντίον του Θανάτου.

Αφού προσκύνησαν τον πατέρα και το θείο τους, Χουν και Βουκούμπ Χουναχπού –που ήταν δίδυμοι και Ήρωες-, αναλήφθηκαν στον ουρανό με τη μορφή του Ήλιου και της Αφροδίτης, όπως και ο Καραΐ (Karaí), των Γουαρανί (guaraní) και η Ήρα στην αρχαία Ελλάδα, αντίστοιχα.

  1. Μεξικό: Κετσαλκόατλ, το Φτερωτό Φίδι που συναντά την ηδονή

             Το πούλκε (pulque) –ένα αλκοολούχο ποτό που παράγεται από τη ζύμωση του χυμού από τον κάκτο μαγγέϋ (maguey)-, έχει παίξει σημαντικό ρόλο στην πνευματική ζωή του πολιτισμού νάουατλ (náhuatl) των Αζτέκων στο Κεντρικό Μεξικό, ως τελετουργικό ποτό και ως πρόσφορο στους θεούς. Παρ’ όλη την έντονη απόρριψη της μέθης, κυρίως εκ μέρους των ευγενών, η χρήση του ήταν συχνή στις δημόσιες γιορτές.

            Ο Κετσαλκόατλ (Quetzalcóatl) [βλ. σχ. 42☼] –το Φτερωτό Φίδι- αποφάσισε ότι ένα αλκοολούχο ποτό θα έφερνε την ευτυχία στους κοινούς θνητούς. Γι’ αυτό, συνάντησε τη Μαγιαγουέλ (Mayagüel) –την πανέμορφη θεά του κάκτου μαγγέϋ, η οποία ζούσε με την τρομερή γιαγιά της, τη δαιμονική Τσιτσίμιτλ (Tzitzímitl). Ο Κετσαλκόατλ βρίσκει τη Μαγιαγουέλ να κοιμάται και την πείθει να τον ακολουθήσει κάτω στη Γη των ανθρώπων. Εκεί συνευρίσκονται ερωτικά και συνθέτουν με τα σώματά τους ένα διχαλωτό δέντρο, του οποίου το ένα κλαδί συμβολίζει το αρσενικό στοιχείο, και το άλλο το θηλυκό.

Η δαιμονική γιαγιά, ανακαλύπτοντας την απουσία της εγγονής τους, στέλνει τα κακά πνεύματα των άστρων –τα Τσιτσιμίμε (Tzitzimime)- να τη βρουν.

Αυτά, σχίζουν το δέντρο στα δύο μέρη του και με την άδεια της γιαγιάς, καταβροχθίζουν το κλαδί της Μαγιαγουέλ.

Το κλαδί του Κετσαλκόατλ παραμένει άθικτο, και όταν οι δαίμονες επιστρέφουν στην ουράνια κατοικία τους, μαζεύει τα σπαράγματα των οστών της αγαπημένης του και τα θάβει στην «πολυδίψιο» γη της Οαχάκα (Oaxaca) –όπως θα έλεγε ο δικός μας ο Όμηρος-, δημιουργώντας έτσι το φυτό μαγγέϋ.

Ο Κετσαλκόατλ ήταν, σύμφωνα με μία θεωρία, ιστορικός ηγέτης των Τσολουλτέκα (Cholulteca), του μεσοαμερικανικού λαού που κατά το 15ο αι. μ.Χ. έχτισε μία πυραμίδα μεγαλύτερη κι από εκείνη του Χέοπα στην Αίγυπτο, ο οποίος ενεπλάκη σε μία πολιτικο-θρησκευτική ίντριγκα και κατέληξε φυγάς στο Γιουκατάν (Yucatán), όπου θεοποιήθηκε με το όνομα Κουκουλκ’άν (Kukulk’án), που σημαίνει: «Φτερωτό Φίδι», ενώ στις ορεινές περιοχές της Γουατεμάλας, οι Μάγια τον γνωρίζουν ως Γκ’ουκουμάτς (K’ukumatz), και μπορεί να συγκριθεί με τον «οἰκουρὸ ὂφι» των αρχαίων Ελλήνων, το φίδι μ’μπόι (mboi) των Γουαρανί (guaraní) στην Παραγουάη και τον Μποτσίκα (Bochica) και με την Μπατσουέ (Bachué) των Τσίμπτσα (chibcha) στην Κολομβία.              

  1. Περού: Βιρακ’ότσα, Το ιερό ύδωρ, σπέρμα της ζωής

             Το μυστήριο του φαινομενικά αντιφατικού Πατέρα φανερώνεται στη μορφή του Βιρακ’ότσα (Wiraqhocha), αυτού του προϊστορικού πανανδικού θεού.

Το διάδημά του συμβολίζει τον Ήλιο, όπως και ο Καραΐ (Karaí) των Γουαρανί (guaraní).

Στα χέρια του κρατά τον κεραυνό και την αστραπή, όπως και Δίας στην ελληνική μυθολογία.

Τα δάκρυά του αποτελούν τις βροχές που αναζωογονούν το φυτικό βασίλειο –το οποίο με τη σειρά του συντηρεί το ζωικό βασίλειο- δηλαδή τον κύριο πόρο ζωής του ανθρώπινου γένους.

Αν και ο Κ’ονίλια Τ’ίχσι Βιρακ’ότσα (Qhonilla T’ijsi Wiraqhocha) είναι ο θεός της παγκόσμιας Δημιουργίας, εμφανίζεται στους μύθους ως περιπλανώμενος ζητιάνος –που μας θυμίζει το Δία και τον Ερμή στην κατοικία του Φιλήμονα.

Η μορφή του ίσως να μας θυμίσει εκείνους τους στίχους του Κορανίου που κηρύσσουν την παρουσία του Αλλάχ ( الله )[xii] σε ολόκληρη την πλάση, ή ακόμη και στους Γνωστικούς φιλοσόφους –το προχριστιανικής προέλευσης φιλοσοφικό και θρησκευτικό κίνημα του ρωμαϊκού συγκρητισμού-, που υποστήριζαν ότι ο θεός βρίσκεται μέχρι και μέσα σε μία σχισμή ενός ασήμαντου ξύλου.

Είναι, επίσης, η ένωση του Ιεχωβά και του «Ελ» ( אל ) των ιουδαϊκών θεοτήτων της καταιγίδας και του Ηλίου.

Στο γιουτο-αζτεκικό πολιτισμό των Ναβάχο (Navajo), ή Ανασάζι (Anasazi)[xiii] στις ΗΠΑ, είναι η προσωποποίηση του Πατέρα των Δίδυμων Ηρώων -όπως ο Σπιγιάκοκ (Xpiyakok) των Μάγια.

Είναι το άσπιλο φως που διαλύει τις ψευδαισθήσεις. Τα δάκρυά του –τα γονιμοποιά ύδατα- επιβεβαιώνουν ότι η ζωή φέρει πόνο, αλλά πρέπει να υφίσταται. Η έλλειψη του υδάτινου σπέρματος θα την εξαφανίσει. Ο Βιρακ’ότσα βγήκε από τη λίμνη Τιτικάκα (Titicaca) και ίδρυσε την Αυτοκρατορία των Ίνκας –όπως έγινε και στο μύθο της Κολομβιανής Μπατσουέ (Bachué).

  1. Κούβα:[xiv] Ογκούν, ο πολεμιστής

             Ο Ογκούν (Ogún) είναι ο Ορίτσα (orisha) του αφροκουβανέζικου συγκρητισμού, που συμβολίζει την απόφαση κατά την κατάλληλη στιγμή της δράσης, και είναι ο Κύριος των μετάλλων, των όπλων και των εργαλείων της δουλειάς –όπως ίσως ο Ήφαιστος της κλασικής Ελλάδας. Είναι για το λαό των Γιορουμπά (Yorubá) της δυτικής Αφρικής, ο θεός του πολέμου και της αγροκαλλιέργειας.

             Είναι αλαζόνας και εύθικτος, και είναι συνηθισμένος να αντικρίζει αίμα, ενώ τίποτα δεν τον συγκρατεί, προκειμένου να επιτελέσει ένα σκοπό. Έτσι δίδασκε ο Ογκούν Τολά Λάσαρο Πεδρόσο (Ogún Tolá Lázaro Pedroso) –ο σύγχρονος ιερέας της σαντερία (santería)- που φέρει το όνομά του.

            Αλλά, όπως πιστεύει ο εθνολόγος Λεό Βικτόρ Φρομπένιους (Leo Viktor Frobenius, Γερμανία 1873-1938), τα ιερά μυστήρια της Αφρικής συσχετίζονται με εκείνες τις μακρινές αντιλήψεις και τις μυστικιστικές λειτουργίες της Αιγύπτου, της μινωικής Κρήτης και της αρχαϊκής Θράκης, της κλασικής Ελευσίνας, της Αθήνας και άλλων περιοχών του αρχαίου Αιγαίου, σύμφωνα με τον Φερνάντο Ορτίς (Fernando Ortiz)[xv].

  1. Ελλάδα: Προμηθέας, ο δωρητής αγαθών                                  

             Όταν ο Δίας νίκησε τους εχθρούς του και ανέβηκε στο θρόνο του πατέρα του –όπως έχουμε ήδη αφηγηθεί- κάλεσε τους θεούς για να τους μοιράσει τις εξουσίες του επίγειου Κόσμου. Για την Ανθρωπότητα, όμως, δεν είχε προβλέψει τίποτα, και ανακοίνωσε ότι αν το ανθρώπινο γένος εξαφανιζόταν μία μέρα, τότε εκείνος θα δημιουργούσε άλλο.

            Ο Προμηθέας αντιστάθηκε σ’ εκείνη την απόφαση του Δία και κατόρθωσε να σώσει τους ανθρώπους δωρίζοντάς τους τη φωτιά και διδάσκοντάς τους τις τέχνες και τις επιστήμες. Έως τότε, ο κόσμος ζούσε χωρίς να γνωρίζει τη φρονιμότητα, οι άνθρωποι κοιτούσαν χωρίς να βλέπουν, άκουγαν χωρίς να προσέχουν και ήταν σα σκιές ονείρων, που έσερναν τη ζωή τους στην τύχη, όπως συνέβαινε και στην δεύτερη Ανθρωπότητα που περιγράφεται στο Πόπολ Βουχ των Μάγια. Ο Προμηθέας τους φανέρωσε την αυγή και τη δύση, τα άστρα, τους αριθμούς και τα γράμματα, τα φάρμακα, τα μεταλλεύματα και τις διευκολύνσεις –όπως έκανε και ο Μποτσίκα (Bochica) και η Μπατσουέ (Bachué) στην Κολομβία.

            Ο Δίας τον τιμώρησε δένοντάς τον στην κορυφή του Καύκασου –που αποτελεί το γεωγραφικό όριο ανάμεσα στην Ευρώπη και στην Ασία- κι έστειλε έναν αετό να του κατασπαράζει καθημερινά το συκώτι –το οποίο, όμως, ανάρρωνε κάθε βράδυ.

Έπειτα από τριάντα χρόνια, ένας άλλος Ήρωας, ο Ηρακλής, σκότωσε με το τόξο του τον αετό, κι έτσι ο Ζευς έδωσε χάρη στον Προμηθέα.

[1] Αυτή η μορφή ωροσκοπίου είναι μεταγενέστερη, και χρησιμοποιείται σήμερα από τους σύγχρονους αστρολόγους της Κεντρικής Λατινικής Αμερικής. Αντίθετα, το τσολ κ’ιν (tzol k’in) (βλ. Εισαγωγή: Κεφ. X. Παράρτημα: I Γουατεμάλα: Τσολ κ’ιν), είναι βασισμένο στην  αρχαία σοφία, και θεωρείται πληρέστερο και σοβαρότερο.

[2] Αυτήν την ημερομηνία ξεκινά το ημερολογιακό έτος και ο ζωδιακός κύκλος των Μάγια.

[3] Βλ. σχ. 165☼

[4] Αυτός ο διάλογος έχει μεταφραστεί απ’ ευθείας από το ινδιάνικο κείμενο στη γλώσσα γουαρανί:

            Ha’e va’e Ñande Jaryi chy, i gwaimi ete vyve pa o-je-jaty araka’e.

No je-jatyi, i gwaimi ete vyve ndo-je-jatyi.

Po va’e ña-endu, a-endu che.

Péa ndo je jatyi voi. Upéa araka’e i-gwaimi ete vyve, i memby Ñande Ru Pa’i o-gwereko i memby ramo, pero ha’e i memby rei te, o gwereko rei te i memby gwye py. O-gwereko rei ha’e, pero i memby ramo. Ha’e Ñande Chy, Ñande Jaryi araka’e o-ñembo’e porä araka’e, ha i-gwaimi ete ’i opóvo o-poñy katu oo te tape ’i rupi o-pu’ä, oo ra’e o pire o-eja tape py.

O pire o-eja tape rupi. O pire o-eja tape rupi oo jyy agwä o amba py, o pire o-eja mi araka’e tape py, há upéa re o-poraéi araka’e. Marä rami pa che memby oo? E ’i Ñande Ru Pa’i py.

Mamo rupi pa che memby oo ra’e? Oo ko che memby i-ó-ny, e’i o-jeupe, ha upéa re o-jere oo jey Ñande Ru Pa’i renda py: ha’e rami ra’e i-pyau jey, no-manói, i-pyau jey te.

Ñande Jaryi i mitä jewy te, no-manói, ndi katúi; o-manó, porque ha’e kwe ry mba’e porä remi-mbo’e ina.

Mamo pa oo araka’e Ñande Jaryi.

Oo jyy Ñande Ru Pa’i á-py, Ñande Ru Pa’i á-py, ha’e py jyy oo. Ha’e py je ko’äga peve ime va’erä Ñande Chy Ete. Ñande Jaryi Chy Ete.

Η σύνταξη με τα αντιπαραβαλλόμενα κι επαναλαμβανόμενα στοιχεία, ακολουθεί την προφορική παράδοση κι έκφραση αυτού του λαού. (Βλ. σχ. 151☼☼) Κύριο μέλημά μας σε αυτήν τη μετάφραση ήταν η εύκολη κατανόηση του κειμένου από τον αναγνώστη, και –συγχρόνως- η μεταφορά της γοητευτικής μαγείας που αποπνέει αυτή η γλώσσα των τροπικών. Στο κείμενο των ιθαγενών εμφανίζονται ισπανικές λέξεις, όπως: pero = αλλά, όμως // porque = διότι, κλπ., γεγονός που δηλώνει τον υβριδισμό των αμερικανικών γλωσσών μετά την Ισπανική κατάκτηση.

Για αυτόν το μύθο, βλ. επίσης σχ. 113☼.

Είναι ενδιαφέρουσα η επιβίωση αυτών των σοφών παραδόσεων, οι οποίες όμως, δεν εμποδίζουν τη νέα γενιά των Γουαρανί να ασχολείται συγχρόνως με την τεχνολογία, όπως συμβαίνει στο ινδιάνικο χωριό Φορτίν Μ’μπορερέ (Fortín Mboreré) στην περιοχή Μισιόνες (Misiones) της ΒΑ. Αργεντινής. Εκεί, οι άνθρωποι σέβονται τη Φύση, και όταν ένας λευκός τολμήσει να κόψει ένα λουλούδι χωρίς ιδιαίτερο λόγο, τότε εκείνοι του εξηγούν ότι έχει προσβάλει κάποιο πνεύμα του δάσους, και αρνούνται να τον οδηγήσουν πίσω, στο ασφαλές χωριό, εάν προηγουμένως δεν δείξει πραγματική μεταμέλεια. Η αναφορά των ιερών λέξεων συγκινεί τους ιθαγενείς, οι οποίοι, παρ’ όλα αυτά, κρατούν μία συντηρητική στάση και δεν επιτρέπουν στον καθένα να επισκεφτεί το οπού (opy), δηλ. το ναό τους, από φόβο μήπως τον βεβηλώσει λόγω άγνοιας.

[5] Η λέξη στάδιο, σε αυτό το κείμενο, δεν υποδηλώνει την αρχαία ελληνική μονάδα μέτρησης.

[i] Coatlicue (Κοατλίκουε) σημαίνει: «Αυτή με το ένδυμα από φίδια».

[ii] «Tawantinsuyu (Ταουάντινσούγιου) –η Ενσωμάτωση των Τεσσάρων Περιοχών του Ορίζοντα σε ένα Κράτος, κάτω από μία Κυβέρνηση Ομόσπονδων Κρατιδίων» λέγεται στη γλώσσα κέτσουα/ρουνασίμι (quechua/runasimi) των Ίνκας η περιοχή των Άνδεων (Περού, Βολιβία, βόρεια Χιλή και Αργεντινή, Ισημερινός και νοτιοδυτική Κολομβία).  Και οι κάτοικοι αυτής:  «panaturantin –η ολοκληρωμένη κοινωνία των αδελφωμένων ανθρώπων». Πρωτεύουσά της ήταν το Κούσκο (Qosqo), που σημαίνει: «ο Ομφαλός του Κόσμου».

(Ανθολογία ποίησης των Ίνκας, εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Ηλίας Ταμπουράκης, Εκδ. Ροές, Αθήνα, 2007.)

[iii] Qhonilla T’ijsi Wiraqhocha (Κ’ονίλλια Τ’ίχσι Βίρακ’ότσα): Ο πολιτισμικός ήρωας του πολιτισμού των Ίνκας και των Αϋμάρα. Θεμέλιο των πάντων, κτήτωρ του μένους της αστραπής, και του βρυχηθμού του κεραυνού, κυρίαρχος των υδάτων και δημιουργός της ζωής.  Θεϊκή μορφή των Ίνκας –πολιτισμικό δάνειο από τους Αymara-, με λευκή επιδερμίδα και  γενειάδα, που ήρθε στις ακτές του Περού από τον Ωκεανό.  Στοιχείο ίσως ανάλογο με το Φτερωτό Φίδι Quetzalcóatl των Αζτέκων και τον Kukulk’an των Μάγια –στη Μέση Αμερική.  Πιθανώς έχει δεχτεί μετέπειτα επιρροές από τον καθολικισμό.

            Campbell Joseph:  The hero with a thousand faces, 1949 / Ο Ήρωας με τα χίλια πρόσωπα Ελλην. Μτφρ.:  Θ.  Σιαφαρίκας, Εκδ.  Ιάμβλιχος, Αθήνα, 2001, σσ.:  173-4 (αποσπασματικά):

«[…]  Το μυστήριο του φαινομενικά αντιφατικού πατέρα αποδίδεται εκφραστικά στη μορφή μιας μεγάλης θεότητας του προϊστορικού Περού, που ονομάζεται Βιρακ’ότσα. […]  Επίσης, σαν θεός του Ηλίου και της καταιγίδας, η σύνθεσή του είναι οικεία.  […]  Στους Navajo (Anasazi, B.  Μεξικό, βλ. σχ. 78), εμφανίζεται με την προσωποποίηση του πατέρα των Δίδυμων Πολεμιστών.  Φαίνεται, επίσης, και στο χαρακτήρα του Δία.  […]  Η ουσία βρίσκεται στο γεγονός πως η χάρη που ξεχύνεται από την ηλιακή πύλη είναι η ίδια με την ενέργεια του κεραυνού, η οποία εκμηδενίζει και ταυτόχρονα παραμένει άφθαρτη:  πρόκειται για το φως του Άφθαρτου που καταστρέφει τις αυταπάτες και το οποίο είναι το ίδιο με το δημιουργικό φως.  Και αν θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε την ορολογία μιας δευτερεύουσας πολικότητας της φύσης:  η απαστράπτουσα φλόγα της ηλιακής λάμψης φαίνεται, επίσης, και στη γονιμοποιητική βροχή˙  η ενέργεια που βρίσκεται πίσω από το θεμελιακό ζεύγος των αντίθετων, φωτιά και νερό, είναι μία και η αυτή.

 Όμως, η πιο ασυνήθιστη και βαθυστόχαστη όψη του Βιρακ’ότσα, αυτής της τόσο ευγενικής περουβιανής σύλληψης του συμπαντικού θεού, είναι μια λεπτομέρεια ιδιαίτερα εξατομικευμένη:  τα δάκρυα, τα ζωντανά ύδατα, είναι τα δάκρυα του θεού. […] Η θεότητα αυτή παρέχει απλόχερα ζωή στη ζωή, παρ’ όλο που έχει πλήρη επίγνωση της μίζερης ζωής των δημιουργημάτων της, παρ’ όλο που έχει πλήρη συνείδηση των κραυγών του πόνου, της φωτιάς, της παράνοιας του πλανημένου, του αυτοκατεστραμένου, του λάγνου και οργισμένου σύμπαντος της δημιουργίας του.  […] Η ουσία του χρόνου είναι ροή, διάλυση της παροδικής ύπαρξης˙  και η ουσία της ζωής είναι χρόνος.  Με το έλεος και τη αγάπη του για τις μορφές του χρόνου, αυτός ο άνθρωπος που δημιουργεί ανθρώπους, παρέχει την υποστήριξή του στη θάλασσα της οδύνης˙  επειδή, όμως, έχει συνείδηση των πράξεών του, τα σπερματικά ύδατα της ζωής που προσφέρει είναι τα δάκρυα των ματιών του.

Το παράδοξο της δημιουργίας, η έλευση των μορφών του χρόνου από την αιωνιότητα, αποτελεί το γενετικό μυστικό του πατέρα.  Ποτέ δεν μπορεί να ερμηνευθεί με ακρίβεια.  Γι’ αυτό και κάθε θεολογικό σύστημα έχει ένα τρωτό σημείο, μία αχίλλειο πτέρνα, που ακούμπησε η μητέρα της ζωής κι έτσι ανατρέπεται η πιθανότητα της τέλειας γνώσης.  […]»

            «Βίρακ’ότσα» αποκαλούν ακόμα και σήμερα οι ινδιάνοι όσους λευκούς περιφέρονται στα μέρη τους.

[iv] Titicaca –Inti Kjarkas- (Ίνντι Κ’άρκας), τα Ιερά Ύδατα του Ηλίου, η λίμνη με τα 8.549 τετραγωνικά χιλιόμετρα σε υψόμετρο 3.820 μέτρων (!) ανάμεσα στο Περού και τη Βολιβία, είναι μία από τις υψηλότερες πλωτές λίμνες στον κόσμο.

[v] Ο Αυτοκράτορας Γουάϋνα Κ’άπακ’ (Wayna Qhapaq = Νεαρός Πλούσιος/Ισχυρός) είχε δύο γιους:  τον Waskar και τον Ataw Wallpa, τους οποίους είχε αποκτήσει από διαφορετικές συζύγους.  Ο πρώτος είχε δυνατή επιρροή στο λαό των νότιων περιοχών του βασιλείου, ενώ ο δεύτερος στο βορρά.  Τις έριδες μεταξύ των δύο ετεροθαλών αδελφών για το στέμμα εκμεταλλεύθηκαν οι Ισπανοί κατακτητές για να καταλάβουν την Κ’ακ’αμάρκα (Qaqamarka, Cajamarca), την Πρωτεύουσα του Ταουάν’τινσούγιο (Tawantinsuyo).  Είναι τραγικό το γεγονός ότι ο Ουάσκαρ (Waskar) κατέληξε αιχμάλωτος του αδελφού του, του Ατάου Γουάλλπα (Ataw Wallpa), ενώ κι εκείνος ήταν, με τη σειρά του, αιχμάλωτος του Francisco Pizarro.  Εν τέλει, στις 29 Αυγούστου του 1533, κι ενώ ο Ισπανός κατακτητής είχε λάβει τα λάφυρα σε χρυσό και σε ασήμι –που του είχε υποσχεθεί ο Ίνκα- εκτέλεσε τον Αταουάλπα (Atahualpa) δι’ απαγχονισμού.

            (Ανθολογία ποίησης των Ίνκας, εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Ηλίας Ταμπουράκης, Εκδ. Ροές, Αθήνα, 2007.)

[vi] Waka (ουάκα) σημαίνει θεοποιημένο στοιχείο της Φύσης.

[vii] León Cádogan , (Παραγουάη, 18991973): Εθνολόγος.

[viii] Το Τσάκο (Chaco), στη δυτική Παραγουάη, είναι ένα από τα πιο αφιλόξενα μέρη του πλανήτη μας. Κατά την περίοδο των βροχών, η γη πλημμυρίζει, ενώ στην εποχή της ξηρασίας ο τόπος μετατρέπεται σε ένα σκονισμένο πεδίο. Παρ’ όλο ότι καλύπτει το 60% της χώρας –και εισέρχεται σε τμήμα της Βολιβίας και της Αργεντινής, φιλοξενεί μόνο το 3% του πληθυσμού. Οι ιθαγενείς Γουαρανί (guaraní) επιβιώνουν εκεί από την προϊστορική εποχή των κυνηγών και τροφοσυλλεκτών. Από το 1920, μετανάστευσαν εκεί κάποιες κοινότητες Μενονιτών, που ασχολούνται με την αγροκαλλιέργεια.

            Το έτος 2000, η Εκκλησία της Ενώσεως (Unification Church), με επικεφαλής τον αιδεσιμότατο (!) Σουν Μιουνγκ Μουν (Sun Myung Moon) [ 문선명 ], αγόρασαν 360.000 εκτάρια γης, στα οποία περιλαμβανόταν ολόκληρη η κωμόπολη Πουέρτο Κασάδο (Puerto Casado). Οι 6.000 κάτοικοι απαίτησαν να τους παραχωρηθούν τουλάχιστον τα σπίτια τους και 5.000 εκτάρια γης.

[ix] Το μεγαλύτερο και πιο εντυπωσιακό στάδιο για το τελετουργικό παιχνίδι της μπάλας βρίσκεται στον αρχαιολογικό χώρο Τσιτσέν Ιτσά (Chichén Itzá), στο Γιουκατάν (Yucatán) του νότιου Μεξικού, που χρονολογείται από την κλασική περίοδο (550-900 μ.Χ). Η πόλη αυτή των Μάγια διέθετε οκτώ τέτοια γήπεδα, πράγμα που δείχνει τη σπουδαιότητα αυτού του τελετουργικού στην ιθαγενή κοινωνία της Μέσης Αμερικής. Σημαντική είναι και η ακουστική αυτού του μακρόστενου χώρου με τους δύο τοίχους και τις κερκίδες στις μεγαλύτερες πλευρές του παραλληλόγραμμου: η ομιλία ακούγεται σε απόσταση 135 μέτρων.

            Ανάγλυφες διακοσμήσεις δείχνουν τους παίκτες με επιγονατίδες και προστατευτικά για τους αγκώνες, να παίζουν ένα είδος καλαθοσφαίρισης, κατά την οποία προσπαθούσαν να περάσουν μίας μπάλα από καουτσούκ μέσα από ένα πέτρινο στεφάνι σε κάθετη θέση πάνω σ’ έναν από τους δύο μοναδικούς πλαϊνούς τοίχους του σταδίου, χωρίς όμως να την αγγίξουν με τα χέρια. Η ομάδα που έχανε στο παιχνίδι, θυσιαζόταν με αποκεφαλισμό προς τιμήν των θεών.

[x] Παραλλαγή του μύθου που αναφέρεται σ’ αυτήν την έκδοση του Πόπολ Βουχ. Εδώ, τα δύο αδέρφια απαιτούσαν από τους ετεροθαλείς τους αδελφούς να τους τρέφουν με πουλιά.

[xi] Άλλη μία παραλλαγή του μύθου σε σχέση με το πρωτότυπο κείμενο αυτής της έκδοσης.

[xii] Στην αραβική γλώσσα, η λέξη «Θεός» [Αλλάχ, (Allah), الله ], σχηματίζεται από το οριστικό άρθρο «αλ» ( ﻞﺃ ) και από την κτητική αντωνυμία «χου»     ( ﻩ ) στον ενικό αριθμό του αρσενικού γένους. Η λέξη μεταφράζεται κατά προσέγγισιν ως: «ο εαυτός του». Στην εβραϊκή, η λέξη «Ελοχίμ» ( אלהים ) (που βρίσκεται στον πληθυντικό), σημαίνει: «οι δυνάμεις σε ένα».

[xiii] Anasazi (Ανασάζι): Προκολομβιανός πολιτισμός της βόρειας Αμερικής, στην περιοχή του Γκραν Κάνυον (Grand Canyon) των νότιων ΗΠΑ, ο οποίος άνθισε από τους πρώτους αιώνες μ.Χ. και επιβιώνει (έστω και τουριστικά) έως σήμερα. Το όνομά τους σημαίνει «παλαιοί άνθρωποι». Στις καλές τέχνες ασχολήθηκαν με την αγγειοπλαστική. Είναι πασίγνωστα τα πολυώροφα κτίρια που κατασκεύαζαν στις εσοχές των ψηλών, απόκρημνων βράχων, και οι στρογγυλοί, ημιυπόγειοι ναοί. Δε διέθεταν σύστημα γραφής. Είχαν, όμως, γνώση του ημερολογίου· είναι φημισμένο το αστεροσκοπείο Σαν Ντάγκερ (sun dagger = το ξίφος του Ήλιου), στο φαράγγι Τσάκο (Chaco). Οι Ισπανοί κατακτητές τους ονόμαζαν πουέμπλο (pueblo), που σημαίνει: «λαός, χωριό».

[xiv] Παρατηρούμε ότι ο αφροαμερικανικός συγκρητισμός δεν έχει λάβει στοιχεία των ιθαγενών ανιμιστικών θρησκειών, και παραμένει στο περιθώριο αυτού του συσχετισμού.

[xv] Fernando Ortiz (Κούβα, 1880-1969): Ένας από τους ξεχωριστούς ανθρώπους του σύγχρονου Κουβανέζικου πνεύματος. Αφιέρωσε τη ζωή του στην «ανακάλυψη» του πολιτισμού της Καραϊβικής, γράφοντας μεγάλο αριθμό ανθρωπολογικών, λεξικογραφικών και άλλων κοινωνικών μελετών. Σημαντικό έργο του: La “tragedia” de los ñáñigos, 1950, στο οποίο συγκρίνει την κουλτούρα των Αφρικανών πρώην σκλάβων της σύγχρονης Κούβας με τον πολιτισμό της αρχαίας Ελλάδας.

Για περισσότερη συζήτηση γύρω από την ισπανική γλώσσα & τους πολιτισμούς της, επικοινωνήστε μαζί μας: Ηλίας Ταμπουράκης & Maricela Jiménez, ιδιαίτερα μαθήματα στον χώρο σας, κιν. 6951614346 & 6939777085

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s