Βραζιλία-Κούβα: Μαύρο θέατρο Orixá!

      Το candomblé και η santería, η θρησκεία με μεικτά αφρο-βραζιλιάνικα/κουβανέζικα και χριστιανικά στοιχεία έχει δημιουργηθεί από τους Νιγηριανούς σκλάβους Yorubá στο Salvador da Bahia de Todos os Santos, Β.Α. Βραζιλία και στη γειτονιά της Παναγίας Regla, στην Αβάνα (Κούβα), στην Καραϊβική.

c27cc02e167b7ce87f9ba7aecec7f871 

https://gr.pinterest.com/augustotmw/axe/ https://gr.pinterest.com/augustotmw/axe/     

    Στις τελετουργίες αυτές λατρεύονται οι Orixás, οι θεοί των δυτικοαφρικανών σκλάβων, αλλά και το axé, η ενέργεια της ζωής, που αποτελεί την κεντρική έννοια του καντομπλέ. Ο κάθε Ορισά ενσαρκώνει και ενοποιεί τα τρία επίπεδα της ύπαρξης: τα στοιχεία και τις δυνάμεις της φύσης, όπως τον άνεμο και την αστραπή, δηλαδή τη θεότητα Xangô, ή τη γη και τον ωκεανό, ιστορικά πρόσωπα που έζησαν κάποτε στη γη, όπως τον βασιλιά Obá των Yorubá από τη Νιγηρία, τον Ιησού ή το Βούδα, και ψυχολογικά αρχέτυπα, όπως έναν πολεμιστή, έναν απατεώνα, έναν ερωτευμένο, κ.λπ….

https://www.youtube.com/watch?v=sgCDPOoeHQU

      Στα terreiros -τους τόπους λατρείας-, που βρίσκονται μέσα στις fazendas, δηλαδή στις απέραντες φυτείες, συγκεντρώνονται και τελετουργούν οι παραθρησκευτικές αδελφότητες, όπως οι Γιοί του Γκάντι (Filhos de Gandi), που πιστεύουν στο θεοποιημένο Ινδό ηγέτη Μαχάτμα Γκάντι. Το Gantois είναι το σημαντικότερο κέντρο του καντομπλέ στο Σαλβαντόρ. Εκεί γίνονται τα kermis, οι μαγικοθρησκευτικές τελετές, με κύριο καθοδηγητή τον Pai de Santo, δηλαδή τον αρχιερέα. 

11fev2013-afoxe-filhos-de-gandhy-desfila-em-salvador-o-grupo-e-constituido-apenas-de-homens-e-tem-inspiracao-nos-ensinamentos-do-indiano-mahatma-gandhi-com-raizes-afro-brasileiras-um-1360616161528_9

http://carnaval.uol.com.br/2013/album/2013/02/11/afoxe-filhos-de-gandhy-desfila

Ο Obatalá, ή Orishanlá, ή Oshanlá, είναι ο μεγάλος Orisha (Ορίτσα), ο θεός της Δημιουργίας του Ανθρώπου, που έφεραν στην Καραϊβική οι μαύροι σκλάβοι της εθνικής ομάδας των Γιορουμπά από τη σημερινή Ισπανόφωνη και την Πορτογαλόφωνη Δυτική Αφρική, και που καθοδηγεί τον πληθυσμό της Γης. Εκπροσωπεί το καλό, τη σοφία και την υπομονή που χρειάζεται ο Άνθρωπος για να καθορίζει τις πράξεις του. Λατρεύεται ως διπλή φύση, ανδρική και γυναικεία, πατέρας, μητέρα και ανδρόγυνο. Φημίζεται για την ηρεμία του. Χορεύει κρατώντας μία ουρά αλόγου, και στον πόλεμο χρησιμοποιεί τόξο. Ντύνεται στα λευκά με κόκκινες ή μοβ μπορντούρες, σύμφωνα με τις δύο φάσεις της πορείας του, που ονομάζεται patakí: της νεότητας και των γηρατειών. Παρ’ όλα αυτά, οι ύμνοι lukumíes δεν αναφέρονται στα γηρατειά, αλλά στη δύναμη και στην ευφυΐα του, με την οποία διοικεί τον Κόσμο.

    -«Mobalé-mobalé. Wini-wini mobalé.

Στη σοφία του, στη σοφία του, ας αφιερώσουμε τη λατρεία μας.»,

ψέλνουν ακόμη και σήμερα στην Κούβα.

Η μυθολογία patakí -που σημαίνει «δρόμος»- λέει ότι εμφανίζεται με δύο μορφές: τη νεανική και τη γερασμένη. Δέχεται τις πιο συχνές παρακλήσεις από τους ανθρώπους, για να τους χαρίζει υγεία ως το θάνατο. Παρ’ όλο που υπερισχύει κατά κάποιον τρόπο η ανδρική του υπόσταση, οι Καθολικοί ιεραπόστολοι τον έχουν εξομοιώσει με την Παναγία της Χάριτος.

5c60085e30b6d803f6cd4e9c6fb36725
https://taginstant.com/pinterest/obatala/

    Λέει η αφροκουβανέζικη θρησκευτική μυθολογία, ότι κάποτε ο Ομπαταλά αποφάσισε να παραδώσει τον Κόσμο στον Orunla, όμως εκείνος ήταν πολύ νέος για μια τόσο σημαντική αποστολή. Μία μέρα, λοιπόν, τον διέταξε να ετοιμάσει το καλύτερο γεύμα που μπορούσε να μαγειρέψει. Ο Ορούνλα αγόρασε μία γλώσσα ταύρου. Ο Ομπαταλά, ικανοποιημένος από τη γεύση, ρώτησε τον Ορούνλα γιατί η γλώσσα ήταν το καλύτερο έδεσμα. Εκείνος του απάντησε ότι η γλώσσα παρέχει το πνεύμα ατσέ (aché), με το οποίο εξισορροπούνται τα πάντα, προωθείται η αρετή, εξυψώνονται τα έργα και οι τρόποι του Ανθρώπου, ο οποίος με τη σειρά του εξυψώνεται κι αυτός.

    Κάποια άλλη μέρα, ο Ομπαταλά ζήτησε απ’ τον Ορούνλα το χειρότερο φαγητό που μπορούσε να σκεφτεί. Εκείνος τότε, του προσέφερε και πάλι γλώσσα, εξηγώντας του ότι μ’ αυτήν πουλιούνται οι λαοί, συκοφαντούνται οι άνθρωποι, και διαπράττονται τα χειρότερα εγκλήματα. Τότε ο Ομπαταλά, μαγεμένος από τη σοφία του Ορούνλα, του παρέδωσε τη διακυβέρνηση του Κόσμου.

Ένα από τα μεγαλύτερα φυλαχτά -αντικείμενα λαϊκής τέχνης– που λαμβάνει ο νεοφώτιστος μετά τη «βάπτισή» του στη θρησκεία των Orixás είναι το Mano de Orunla.

maxresdefault

      Η Yemayá/Iemanjá, η μέγιστη των Ορί(τ)σας, είναι η θεά της θάλασσας, η μητέρα όλων των μανάδων, και σύζυγος του Ομπαταλά. Χαρακτηρίζεται για την ομορφιά την εξυπνάδα και τη δύναμή της. Ντύνεται στα μπλε, με λευκές ρίγες στο τελείωμα. Έχει εξομοιωθεί με την Παναγία «Regla», δηλ. της Εμμηνόρροιας, στην οποίαν προσεύχονται οι έγκυες κι όσες θέλουν ν’ αποκτήσουν παιδί μα δεν μπορούν, ή ακόμη κι όσες έχουν παιδί μέσ’ τα σπλάχνα τους, μα δεν το θέλουν !

https://www.flickr.com/photos/shaktiwomyn/galleries/72157645718627961/  http://www.mp3tunes.tk/download?v=x8la-kKRaMQ

      «Τσανγκό Καβοσιλέ Ολούο Οσάιν Ολουκοσό Ομπάρα Λούμπε Κισιέκο Ογκόντο Μακουλένκουε Ελουφίνα Κοκέ Ομπά Μπι Ογιό Αλάφι Αρο Κοματίτι» (Shangó Kawosilé Oluo Osain Olukosó Obara Lube Kisieko Ogodo Makulenkue Elufina Koké Obá Bi Oyó Alafi Aro Komatiti) είναι ολόκληρο το όνομα του Βασιλιά των Βασιλέων, που είναι γιος του Δημιουργού Ομπαταλά και της θεάς της θάλασσας Γιεμαγιά. Ο Τσανγκό είναι ο Κύριος της φωτιάς και του κεραυνού. Είναι, επίσης, ο κυρίαρχος του τυμπάνου batá. Εκφράζει την ίδια την ουσία της ζωής. Συμβολίζει την αρρενωπότητα και τον έρωτα. Χαρακτηρίζεται ως γυναικάς –όπως και ο Δίας των αρχαίων Ελλήνων. Μαγεύει τις γυναίκες ερωτικά με τους λάγνους χορούς του –όπως συνέβαινε και με το Διόνυσο. Φοράει κόκκινα ρούχα με λευκή μπορντούρα και μια ζώνη από φύλλα φοίνικα. Κρατάει πάντα τον πέλεκυ του πολέμου. Σ’ αυτόν το θεό έχουν αφιερωθεί οι περισσότεροι ύμνοι, οι οποίοι δεν αποτελούν επικλήσεις, αλλά αλληγορικές ιστορίες –σαν τις απαρχές του ελληνικού θεάτρου. O συγκρητισμός τον έχει εξισώσει με την Αγία Βαρβάρα, που κρατά την κούπα (της ισπανικής μέθης) και το σπαθί (του ισπανικού τρόμου). Αυτές οι εναλλαγές γένους αποτελούν στοιχείο δυαδικότητας ανάμεσα στο αρσενικό και στο θηλυκό.  

https://www.youtube.com/watch?v=q2iUVZ11-Co

Λιτανείες και πρώτες Κοινωνίες συμπαρελαύνουν στις γειτονιές της Αβάνας, με τα γκρεμισμένα, πλέον, ενάλια τείχη, με το iyabó –το τελετουργικό μύησης: στη γειτονιά της Regla, σ’ ένα σπίτι της δεκαετίας του 1950, μ’ εφτά δωμάτια γύρω απ’ την κεντρική αυλή, που φιλοξενεί γύρω στους εκατό ανθρώπους με τις επιδερμικές και θρησκευτικές τους αποχρώσεις, ένας υπερήλικας νέγρος, ντυμένος στα λευκά, δίπλα σ’ έναν μικρό βωμό, υμνεί τον Elegba-Eleguá. Εκτός από τύμπανα congas & timbales, τρία μικρά αντικείμενα: ένα ασημένιο καμπανάκι agogô –το μουσικό όργανο του Ομπαταλά- κι ένα ξύλινο acheré για τους υπόλοιπους θεούς. Κάποιος από την ομήγυρη κινείται αποπνέοντας πολλή ενέργεια, κάνει παράξενους μορφασμούς, αναπνέει βαθιά, και τα μάτια του γίνονται κάτασπρα. Ο Ορίτσα που επικαλείται ο ιερέας ανακοινώνει την παρουσία του. Οι ύμνοι παίρνουν και δίνουν ανάμεσα στο πλήθος: 

«Iyalode tenite / ofe iko eri ma…»

http://www.ibtimes.co.uk/photo-report-santeria-animal-sacrifice-cult

Οι ύμνοι αυτοί έχουν τις ρίζες τους στα βάθη της Αφρικής και των αιώνων. Τα φωνητικά λάθη που είναι φυσικό να προκύπτουν σε μία προφορική παράδοση που επιβιώνει υπό καταπίεση, μεταδίδονται από στόμα σε στόμα, δημιουργώντας έτσι, μία σύγχρονη υβριδική κουλτούρα. Αυτό το μελωδικό φολκλόρ των Γιορουμπά επιτελεί το λειτούργημα της διατήρησης της ανάμνησης των νεκρών, της συνειδητοποίησης της ζοφερής πραγματικότητας της ζωής και της επίκλησης των άστρων και των λοιπών ουράνιων (θεϊκών/θεοποιημένων) σωμάτων. Προαναγγέλλει το πεπρωμένο του ανθρώπου στη Γη, από τη γέννησή του, μέχρι τον θάνατό του. Είναι μία αλληγορική αναφορά στο Πάνθεον των Ορίτσα, της άγραφης ιστορίας των Αφρικανών σκλάβων. Ένας μαγικός εξορκισμός ανεπιθύμητων γεγονότων του παρελθόντος και του μέλλοντος. Μία προφορική διατήρηση της γλώσσας, της θρησκείας, της φιλοσοφίας και της ιστορίας της Μαύρης ηπείρου. Οι akpom –οι ερμηνευτές- αυτής, έχουν βαθιά γνώση αυτής της μουσικής κουλτούρας.

agogo-bell-web

http://www.africandrumming.com.au/cart/agogo-bells/http://www.africa

Ο Elegba Eleguá, είναι ο Ορίτσα της αφρο-κουβανέζικης santería -δηλαδή της θρησκείας με τα ανάμεικτα αφρικανικά και ισπανικά στοιχεία-, που εμφανίζει τρεις Αποκαλύψεις, αλλά εν τέλει είναι ένας και μοναδικός.
Στην πρώτη του μεταμόρφωση, αναπαριστά το διάβολο Olosi.
    Στη δεύτερη εμφάνισή του είναι ο Eshú -το ον που δεν ελέγχεται.
Στην τρίτη αναπαράστασή του, φέρει το όνομα Ελεγουά κι εκπροσωπεί την οντότητα που ελέγχεται.
    Στον Ετσού –που ταυτίζεται με τον Ελεγουά- αποδίδεται η ιδιότητα της πρωταρχικότητας και της τελικής φάσης, και αυτό συμβολίζεται από την ενδυμασία του: το κόκκινο χρώμα αναπαριστά τη ζωή, και το μαύρο το θάνατο. Έχει τη δύναμη να ευνοεί το εμπόριο και οι πιστοί τού απευθύνουν προσευχές πριν από κάθε εμπορική διαπραγμάτευση, αλλά είναι γνωστός και με το όνομα του Μεγάλου Μάντη, αφού διατηρεί άμεση επικοινωνία με τ’ άστρα

https://www.youtube.com/watch?v=Jb0Ql3biTM8

Η Κούβα διατηρεί έντονα το αφρικανικό στοιχείο στις τελετές και στη μουσική της. Δείτε στους παρακάτω στίχους του τραγουδιού Elegba Eleguá της Celina González το υβριδικό ιδίωμα της Καραϊβικής, με τη λανθασμένη αφομοίωση της ισπανικής γραμματικής:

         Yo soy el hijo de Eleguá / yo soy el hijo de Ogún / yo soy el negrito guapo / chambelé / que rompo piedra con los pies. / Me llaman el rompe-monte, / me dicen el invasor, / yo soy el negrito bueno, / el hijo del Salvador, yo trabaja con ito onobba cunu, / sarayeyé onobba cunu / que yo vence lo malo onobba cunu, / yo trabajo en candela onobba cunu, aago Oyum Eleguá, oyum Ochosi, / Oyum Ongún, Laroye…

1575-24

http://www.historical-museum.org/exhibits/orisha/english/24.htm
    
    Ο Ogún -ο θεός του πολέμου- αντιστοιχεί στην ανθρώπινη απόφασιστικότητα κατά την κατάλληλη στιγμή της δράσης για την τέλεση οποιουδήποτε έργου. Είναι κυρίαρχος των μετάλλων, –όπως ίσως ο Ήφαιστος της κλασικής Ελλάδας. Είναι για το λαό των Γιορουμπά της δυτικής Αφρικής, ο θεός του πολέμου και της αγροκαλλιέργειας. Ντύνεται στα κόκκινα και στα μοβ ή στα πράσινα και στα μαύρα (ανάλογα με την ιδιότητά του), ενώ στη μέση φορά το mariwó –τους θυσάνους από φοίνικα-, και στο κεφάλι ένα διάδημα από δέρμα τράγου με ραμμένα κοχύλια. Κρατά ένα παγούρι. Ο τελετουργικός χορός που του αφιερώνουν οι πιστοί, εκτελείται μ’ ένα γιαταγάνι του ζαχαροκάλαμου. Είναι αλαζόνας και εύθικτος, και είναι συνηθισμένος να αντικρίζει αίμα, ενώ τίποτα δεν τον συγκρατεί, προκειμένου να επιτελέσει ένα σκοπό. Έτσι δίδασκε ο Ogún Tolá Lázaro Pedroso –ο σύγχρονος ιερέας της santería- που φέρει το όνομά του. Αλλά, όπως πιστεύει ο εθνολόγος Leo Viktor Frobenius και ο Fernando Ortiz στο δοκίμιό του με τίτλο: La tragedia de los Ñáñigos, τα ιερά μυστήρια της Αφρικής συσχετίζονται με εκείνες τις μακρινές αντιλήψεις και τις μυστικιστικές λειτουργίες της Αιγύπτου, της μινωικής Κρήτης και της αρχαϊκής Θράκης, της κλασικής Ελευσίνας, της Αθήνας και άλλων περιοχών του αρχαίου Αιγαίου.

http://ooduarere.com/news-from-nigeria/breaking-news/ogun  http://www.remue-menage.net/orixas  https://gr.pinterest.com/itayshhigger/fon-vodun-ogun

      Η Oyá-Iansá -η ικανή πολεμίστρια- ζει με τον Τσανγκό και τον Ογκούν, και νικά τους πάντες. Κυρίαρχη του θανάτου, κατοικεί στα νεκροταφεία, λόγος για τον οποίον οι πιστοί τρέμουν την εμφάνισή της. Παρ’ όλ’ αυτά, η ενδυμασία της είναι πολύχρωμη. Ο θρησκευτικός συγκρητισμός την έχει μετουσιώσει με την Αγία Τερέζα του καθολικισμού.

https://www.youtube.com/watch?v=p8ppODbYWPs

      Η Oshún είναι η Κυρία του Χρυσού. Είναι το πνεύμα της πειθούς, την οποία επιτυγχάνει με ερωτικά τεχνάσματα, αλλά και με σοφία. Κατέχει επίσης τα μαγικά φίλτρα του καλού και του κακού. Θεά του αισθησιασμού, διατηρεί σχέσεις με τον Τσανγκό, τον Ογκούν και τον Oshosi. Με αυτόν τον τελευταίο απέκτησε ένα παιδί με μία ιδιαιτερότητα: για έξι μήνες είναι αγόρι και ζει με τον Οτσόσι, και γι άλλους έξι είναι κορίτσι, και ζει με την Οτσούν. Η Οτσούν, λοιπόν, ντύνεται στα κίτρινα και στολίζεται με χρυσά κοσμήματα. Για τον χορό της, οι πιστοί χρησιμοποιούν βεντάλιες και κρίκους στους αστραγάλους.

https://gr.pinterest.com/venusiangold/oshun/  http://georgeklauba.com/artwork/3834481

      Ο Oshosi -θεός του κυνηγιού- εξασφαλίζει στον άνθρωπο την τροφή του. Επίσης, τον γιατρεύει με τα βότανά του. Συσχετίζεται με τη δικαιοσύνη, και χαρακτηρίζεται ως άκρως δύσπιστος. Το aché -η ισχύς του- είναι αλάθητη. Η ενδυμασία του είναι μπλε ή μοβ, και φέρει σκούφο από δέρμα ελαφιού με κοχύλια, ενώ κρατάει ένα τόξο, με το οποίο χορεύουν οι πιστοί του.  

oshosi-shrine

http://santeriachurch.org/the-orishas/ochosi/http://santeriachurch.org/the-orishas/

            Το Egún είναι το πνεύμα που καθορίζει τις επαφές των ζωντανών με τους νεκρούς. Στη φιλοσοφία lukumí των Δυτικοαφρικανών Yorubá της Κούβας και της Βραζιλίας, υπάρχει η ρήση: «ikú lobi osha», που σημαίνει: «ο νεκρός γέννησε τον Άγιο».

egun-1

https://sites.google.com/site/magiadosorixas/egungun—baba-egun

      Στη διαδρομή των σκλαβοκάραβων, η Κούβα, μέσ’ τη μέση της Καραϊβικής, με το ευνοϊκό της κλίμα, την τροπική βλάστηση, τους ήχους και τις καταιγίδες˙ νησί με μοναδικά στοιχεία, φιλοξένησε τους ταλαιπωρημένους δυτικοαφρικανούς, σα να ‘ταν πατρίδα τους, και τους ένωσε με το τοπικό στοιχείο, σε μία αργή διαπολιτισμική διεργασία που διήρκησε πάνω από τρεις αιώνες. Εκεί, αλλά και στο Nordeste της Βραζιλίας, το αφρικανικό πνεύμα του Κυρίαρχου των Κεφαλών ταυτίστηκε με την Virgen del Blanco –την Παναγία του Λευκού (κατακτητή)-, η Oshún του ποταμού με τη μουλάτα Caridad del Cobre –την μιγάδα Παναγία του Ελέους-, η όμορφη Yemayá/Iemanjá συνενώθηκε με την Virgen de Regla –την Παναγία της Εμμηνόρροιας- και ο Shangó/Xangô -ο θεός του πολέμου- μετουσιώθηκε στη Santa Bárbara. Όλα σε μία γη κοινή. Στις αχυρένιες καλύβες, ανάμεσα στα τύμπανα και στα καμπανάκια, τα μουσικά τους agogó και τα obá kukú και τ’ άλλα λατρευτικά αντικείμενα, που η φύση απλόχερα τους προσφέρει, τα πνεύματα των Orisha πέφτουν σε εκστατικό χορό:  

    «koko odasheleyó
    ko ko…
    arere modasheleyó
    koko modasheleyó…»

http://portal.iphan.gov.br/noticias/detalhes/3272/iphan-promove-eventos  https://infogalactic.com/info/Yoruba_people  http://www.diegodeoxossi.com.br

 Η σύγχρονη πολιτική και οικονομική κατάσταση της Λατινικής Αμερικής επιρρεάζει συνεχώς την εξέλιξη της λαϊκής θρησκείας των μιγαδικών λαών: Όταν ο πρώην πρόεδρος της Βενεζουέλας Hugo Chávez είχε προσφέρει στην κυβέρνηση της Κούβας πετρέλαιο, ο Fidel Castro έστειλε σε αντάλλαγμα Κουβανούς γιατρούς στη Βενεζουέλα, οι οποίοι -παρά την επιστημονική τους κατάρτιση- επιρρέασαν το λαό με στοιχεία της santería, η οποία, μαζί με το τοπικό μαγικο-θρησκευτικό τελετουργικό της María Lionza, έχουν αγιοποιήσει τον… Πρόεδρο Chávez! 

santeria-venezuela-1

Για περισσότερη συζήτηση γύρω από την ισπανική & την πορτογαλική γλώσσα, τις χώρες που τις μιλούν και τους πολιτισμούς τους, επικοινωνήστε μαζί μας: Ηλίας Ταμπουράκης Maricela Jiménez, ιδιαίτερα μαθήματα στον χώρο σας, κιν. 6951614346

Advertisements

2 responses to “Βραζιλία-Κούβα: Μαύρο θέατρο Orixá!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s